અમેરિકામાં ફરી ‘મહાભિયોગ’ના ભણકારા: વેનેઝુએલાના પ્રમુખની ધરપકડ બાદ ટ્રમ્પ મુશ્કેલીમાં?

ટ્રમ્પ વિરુદ્ધ ફરી મહાભિયોગ? વેનેઝુએલા પર હુમલા અને માદુરોની ધરપકડ બાદ ડેમોક્રેટ્સની માંગ

વોશિંગ્ટન / ન્યૂયોર્ક: અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ દ્વારા વેનેઝુએલામાં કરવામાં આવેલી સૈન્ય કાર્યવાહી અને ત્યાંના નેતા નિકોલસ માદુરોની ધરપકડ બાદ અમેરિકાના રાજકારણમાં ગરમાવો આવી ગયો છે. ડેમોક્રેટિક પાર્ટીના અનેક નેતાઓએ ટ્રમ્પ વિરુદ્ધ મહાભિયોગ (Impeachment) ચલાવવાની માંગ તેજ કરી છે.

• ગેરબંધારણીય કાર્યવાહીનો આક્ષેપ: ડેમોક્રેટિક સાંસદોનું કહેવું છે કે ટ્રમ્પે કોંગ્રેસ (સંસદ) ની પરવાનગી લીધા વિના વેનેઝુએલા પર હુમલો કરીને બંધારણનું ઉલ્લંઘન કર્યું છે. ઇલ્હાન ઓમર અને ડેલિયા રામિરેઝ જેવા નેતાઓએ આને ‘ગેરકાયદેસર યુદ્ધ’ ગણાવ્યું છે.

• “તાનાશાહી” વર્તન: સાંસદ ડેન ગોલ્ડમેને ટ્રમ્પની સરખામણી પુતિન સાથે કરતા કહ્યું કે, લોકશાહીમાં નિર્ણયો સંસદ દ્વારા લેવાય છે, સરમુખત્યારની જેમ નહીં. તેમણે ઉમેર્યું કે યુદ્ધ જાહેર કરવાની સત્તા માત્ર કોંગ્રેસ પાસે છે.

• સંસાધનો પર કબજો: વિરોધ પક્ષનો આક્ષેપ છે કે ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રે વેનેઝુએલાના તેલ અને અન્ય કુદરતી સંસાધનો પર કબજો કરવા માટે આ ‘શાસન પરિવર્તન’ (Regime Change) નું ઓપરેશન પાર પાડ્યું છે.

• સુરક્ષા પરિષદમાં ગરમાવો: આ તરફ સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં પણ રશિયા અને ચીને આ કાર્યવાહીની નિંદા કરી છે, જ્યારે અમેરિકાએ તેને માત્ર ‘કાયદા અમલીકરણ’ની પ્રક્રિયા ગણાવી બચાવ કર્યો છે.

• મહાભિયોગની શક્યતા: જો ડેમોક્રેટ્સ મહાભિયોગનો પ્રસ્તાવ લાવે છે, તો ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અમેરિકાના ઇતિહાસમાં ત્રીજીવાર મહાભિયોગનો સામનો કરનાર પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિ બનશે.

સૌથી પહેલો પ્રશ્ન – મહાભિયોગ શું છે?

મહાભિયોગ એ કાનૂની અને બંધારણીય પદ્ધતિ છે જેના દ્વારા દેશના ઉચ્ચ અધિકારીઓ જેમ કે રાષ્ટ્રપતિ, ઉપરાષ્ટ્રપતિ અથવા હાઈકોર્ટ અને સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશોને તેમના પદ પરથી દૂર કરી શકાય છે.

જો આવા કોઈ અધિકારી પર ગંભીર ગેરરીતિ, ભ્રષ્ટાચાર અથવા બંધારણના ઉલ્લંઘનનો આરોપ હોય, તો તેમને દૂર કરવા માટે સંસદમાં મહાભિયોગની પ્રક્રિયા શરૂ કરવામાં આવે છે.

૧. મહાભિયોગની પ્રક્રિયા કેવી રીતે ચાલે છે?

અમેરિકામાં મહાભિયોગની પ્રક્રિયા બે તબક્કામાં વહેંચાયેલી છે:

• નિચલું ગૃહ (House of Representatives): અહીં મહાભિયોગની શરૂઆત થાય છે. જો રાષ્ટ્રપતિ પર બંધારણના ઉલ્લંઘન, સત્તાનો દુરુપયોગ કે અન્ય ગંભીર આરોપો હોય, તો ગૃહમાં તેના પર મતદાન થાય છે. જો સામાન્ય બહુમતી (૫૧%) થી પ્રસ્તાવ પસાર થાય, તો રાષ્ટ્રપતિ પર “મહાભિયોગ” લાગ્યો કહેવાય (પરંતુ તેઓ પદ પરથી હટતા નથી).

  ઉપલું ગૃહ (Senate): ત્યારબાદ મામલો સેનેટમાં જાય છે, જે એક કોર્ટ (અદાલત) તરીકે કામ કરે છે. અહીં સુપ્રીમ કોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશની હાજરીમાં ટ્રાયલ ચાલે છે. રાષ્ટ્રપતિને પદ પરથી હટાવવા માટે સેનેટમાં બે-તૃતીયાંશ બહુમતી (૬૭%) ની જરૂર પડે છે. જો આટલા મત મળે, તો જ રાષ્ટ્રપતિએ પદ છોડવું પડે છે.

૨. ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ વિરુદ્ધ પ્રથમ મહાભિયોગ (૨૦૧૯)

 આરોપ: સત્તાનો દુરુપયોગ અને સંસદના કામમાં અવરોધ.

કારણ: ટ્રમ્પ પર આરોપ હતો કે તેમણે ૨૦૨૦ની ચૂંટણીમાં પોતાના રાજકીય હરીફ (જો બાઈડેન) ને નુકસાન પહોંચાડવા માટે યુક્રેનના રાષ્ટ્રપતિ પર દબાણ કર્યું હતું.

પરિણામ: ડિસેમ્બર ૨૦૧૯માં નીચલા ગૃહમાં આ પ્રસ્તાવ પસાર થયો, પરંતુ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૦માં સેનેટે તેમને નિર્દોષ જાહેર કર્યા, કારણ કે ત્યાં રિપબ્લિકન પાર્ટીની બહુમતી હતી.

૩. ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ વિરુદ્ધ બીજો મહાભિયોગ (૨૦૨૧)

• આરોપ: બળવા માટે ઉશ્કેરણી (Incitement of Insurrection).

• કારણ: ૬ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૧ના રોજ અમેરિકી સંસદ (કેપિટલ હિલ) પર થયેલા હુમલા માટે ટ્રમ્પને જવાબદાર ગણવામાં આવ્યા હતા.

• પરિણામ: ૧૩ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૧ના રોજ નીચલા ગૃહે ફરીથી મહાભિયોગ પસાર કર્યો. જોકે, ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૧માં સેનેટમાં જરૂરી ૬૭ મત ન મળવાને કારણે તેઓ બીજી વાર પણ બચી ગયા હતા.

જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ની વર્તમાન પરિસ્થિતિ મુજબ, વેનેઝુએલામાં નિકોલસ માદુરોની ધરપકડ અને સૈન્ય કાર્યવાહી બાદ અમેરિકી સંસદમાં ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ વિરુદ્ધ મહાભિયોગ (Impeachment) ની ચર્ચાઓ ફરી શરૂ થઈ છે.

૧. સેનેટનું વર્તમાન માળખું (જાન્યુઆરી ૨૦૨૬)

હાલમાં અમેરિકી સેનેટમાં કુલ ૧૦૦ બેઠકોમાંથી બહુમતી રિપબ્લિકન પાર્ટી પાસે છે:

• રિપબ્લિકન સેનેટર્સ: ૫૩

• ડેમોક્રેટિક સેનેટર્સ: ૪૫

• સ્વતંત્ર (Independents): ૨ (જે સામાન્ય રીતે ડેમોક્રેટ્સને સાથ આપે છે)

૨. મહાભિયોગના પક્ષમાં કેટલા સભ્યો છે?

• ડેમોક્રેટ્સ: મોટાભાગના ડેમોક્રેટિક સેનેટર્સ (અંદાજે ૪૫-૪૭) આ કાર્યવાહીને ગેરબંધારણીય ગણાવી રહ્યા છે. ઇલ્હાન ઓમર, એપ્રિલ મેકલેન ડેલાની અને મેક્સિન વોટર્સ જેવા નેતાઓએ ખુલ્લેઆમ મહાભિયોગની માંગ કરી છે. જોકે, પક્ષના તમામ સભ્યો હજુ સત્તાવાર રીતે એકમત થયા નથી, પણ વિરોધ પક્ષ તરીકે તેઓ ટ્રમ્પને ઘેરવાની તૈયારીમાં છે.

• રિપબ્લિકન્સ: અત્યાર સુધી કોઈ પણ રિપબ્લિકન સેનેટરે સત્તાવાર રીતે મહાભિયોગની તરફેણ કરી નથી. મોટાભાગના રિપબ્લિકન નેતાઓ (જેમ કે માઈક લી) આ ઓપરેશનને રાષ્ટ્રપતિની સત્તા હેઠળનું ‘કાયદાકીય ઓપરેશન’ ગણાવી રહ્યા છે. સેનેટમાં રિપબ્લિકન બહુમતી હોવાથી ટ્રમ્પ વિરુદ્ધ કોઈ પણ પ્રસ્તાવ પસાર થવો અત્યંત મુશ્કેલ છે.

૩. મહાભિયોગ માટે જરૂરી આંકડા

અમેરિકી કાયદા મુજબ રાષ્ટ્રપતિને પદ પરથી હટાવવા માટે સેનેટમાં ૨/૩ બહુમતી (૬૭ મતો) ની જરૂર પડે છે.

જો તમામ ૪૭ ડેમોક્રેટ્સ (સ્વતંત્ર સહિત) મહાભિયોગની તરફેણમાં મતદાન કરે, તો પણ તેમને ટ્રમ્પને દોષિત ઠેરવવા માટે ઓછામાં ઓછા ૨૦ રિપબ્લિકન સેનેટર્સના ટેકાની જરૂર પડશે, જે હાલની રાજકીય સ્થિતિમાં અશક્ય જણાય છે.