ગુજરાતની દીકરીએ બ્રહ્માંડમાં શોધી ૬ નવી આકાશગંગા: ભારતીય ‘છ ઇન્દ્રિયો’ પરથી રખાયા અનોખા નામ.

AMA દ્રારા ૧૬મા ડૉ. લલિતા અય્યર મેમોરિયલ લેક્ચરનું આયોજન કરાયું: નાસા સાથે જોડાયેલા એસ્ટ્રોફિઝિસ્ટ ડૉ. એકતા શાહે “હર સ્પેસ, હર સ્ટોરી” વિષય પર સંબોધન કર્યું

અમદાવાદ મેનેજમેન્ટ એસોસિએશન (એએમએ) દ્રારા “હર સ્પેસ, હર સ્ટોરી: વિમેન શેપીંગ સાયન્સ એન્ડ મેનેજમેન્ટ એજ્યુકેશન થ્રુ લીડરશીપ, લર્નિંગ, એન્ડ લીગસી” વિષય પર જાણીતા એસ્ટ્રોફિઝિસ્ટ, ડેટા સાયન્ટિસ્ટ અને સાયન્ટિફિક રિસર્ચ મેન્ટર ડૉ. એકતા શાહ દ્રારા સંબોધિત ૧૬મા ડૉ. લલિતા અય્યર મેમોરિયલ લેક્ચરનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું.

ડો. શાહ બ્રહ્માંડની પ્રારંભિક વિશાળ સંરચનાઓના મેપિંગ માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પ્રખ્યાત છે. છ નવી આકાશગંગા પ્રોટોસ્ટ્રક્ચર્સની તેમની ગ્રાઉન્ડબ્રેકિંગ શોધ — જેમના નામ ભારતીય છ ઇન્દ્રિયો પરથી: દ્રષ્ટિ, સુરભિ, સ્પર્શ, રુચિ, સ્મૃતિ અને શ્રવણ રાખવામાં આવ્યા છે — તે હવે યુએસએ અને યુરોપના સંશોધન જૂથો માટે મુખ્ય સંદર્ભ બની ગઈ છે.

મુખ્ય અતિથિ ડૉ. એકતા શાહે એએમએના ડેટા એનાલિટિક્સ અને પાવર બીઆઈ, બિઝનેસ મેનેજર્સ માટે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, સ્પોર્ટ્સ મેનેજમેન્ટ અને બિઝનેસ મેનેજમેન્ટના એડવાન્સ્ડ સર્ટિફિકેટ પ્રોગ્રામ્સના વિદ્યાર્થીઓને પ્રમાણપત્ર એનાયત કર્યા હતા.

અવકાશ અને સમયની સફર

શોધાયેલી સંરચનાઓ બ્રહ્માંડમાં અત્યાર સુધીની જાણીતી સૌથી મોટી ગીચતા ધરાવે છે, જે તે સમયની છે જ્યારે બ્રહ્માંડ તેની વર્તમાન વયના માત્ર એક અંશ જેટલું જૂનું હતું.

ડો. શાહે સમજાવ્યું કે, “જેમ આપણે વધુ દૂર જોઈએ છીએ, તેમ આપણે બ્રહ્માંડના ભૂતકાળમાં જોઈ રહ્યા હોઈએ છીએ. આ પ્રણાલીઓ અતિશય ઝાંખી અને દૂર છે, જેને જોવા માટે વિશ્વના સૌથી શક્તિશાળી ટેલિસ્કોપની જરૂર પડે છે.”

આ સંશોધનમાં મુખ્ય ગ્રાઉન્ડ-બેઝ્ડ ટેલિસ્કોપનો ઉપયોગ કરીને અવલોકન માટે ઘણી રાતોનો સમય લાગ્યો હતો, જ્યાં કાર્યકારી ખર્ચ રાત્રિ દીઠ રૂપિયા એક કરોડથી વધુ હોઈ શકે છે. જટિલ ડેટાસેટ્સને જોડીને અને સખત ૩ડી વિશ્લેષણ લાગુ કરીને, ડો. શાહ અને તેમની ટીમે અવકાશની વિશાળતામાં છુપાયેલી આ પ્રાચીન સંરચનાઓને સફળતાપૂર્વક ઓળખી કાઢી છે.

બ્રહ્માંડનું નામકરણ

જ્યારે આકાશગંગાઓ માટે પસંદ કરાયેલા અનોખા નામો વિશે પૂછવામાં આવ્યું ત્યારે ડો. શાહે સાર્વત્રિક જોડાણની ઈચ્છા પર ભાર મૂક્યો હતો. “હું એવા નામો પસંદ કરવા માંગતી હતી જેની સાથે દરેક વ્યક્તિ જોડાઈ શકે. આ છ ઇન્દ્રિયો આપણા માનવીય અનુભવને વ્યાખ્યાયિત કરે છે, જેવી રીતે આ સંરચનાઓ આપણા બ્રહ્માંડના પ્રારંભિક સ્થાપત્યને વ્યાખ્યાયિત કરે છે. આ એક સ્મૃતિપત્ર છે કે આપણે બ્રહ્માંડના બનેલા છીએ, અને બ્રહ્માંડ આપણો એક ભાગ છે.”

અવકાશ વિજ્ઞાનનું ભવિષ્ય: એઆઈ અને ડેટા સાયન્સ

પ્રતિષ્ઠિત એલએસએસટીસી ડેટા સાયન્સ ફેલોશિપ મેળવનાર ડો. શાહે આધુનિક ખગોળશાસ્ત્રમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (એઆઈ)ની પરિવર્તનકારી ભૂમિકા પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. તેણીએ નોંધ્યું હતું કે વર્તમાન ટેલિસ્કોપ એક રાતમાં એટલો ડેટા એકત્રિત કરે છે જેટલો આખા ઇન્ટરનેટ પર ઉપલબ્ધ છે.

ડો. શાહે જણાવ્યું હતું કે, “એઆઈ અને ડેટા સાયન્સ આપણને લાખો આકાશગંગાઓને સેકન્ડોમાં પ્રોસેસ કરવાની મંજૂરી આપે છે — જે કાર્યોમાં પહેલા વર્ષો લાગતા હતા. આ સાધનો માત્ર આપણા કાર્યને ગતિ નથી આપી રહ્યા; તેઓ આપણને બ્રહ્માંડના નવા ગાણિતિક નિયમો શોધવામાં મદદ કરી રહ્યા છે જે માનવીય મર્યાદાઓ કદાચ ચૂકી શકે છે.”

સન્માન અને વિઝન

ડો. શાહ, જેમને તાજેતરમાં એનઆરજી –સ્પેટ રત્ન એવોર્ડ (૨૦૨૫)થી નવાજવામાં આવ્યા હતા, તેમણે તેમની સફળતાનો શ્રેય “અટલ સમર્પણ અને સંસાધનશીલતા”ના મંત્રને આપ્યો હતો. આણંદ, ગુજરાત જેવા સાધારણ પૃષ્ઠભૂમિમાંથી નાસા દ્રારા ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવતા સંશોધનની ઊંચાઈઓ સુધી પહોંચીને, તેઓ ભારતીય વૈજ્ઞાનિક શ્રેષ્ઠતા માટે વૈશ્વિક એમ્બેસેડર તરીકે સેવા આપી રહ્યા છે.

ડો. શાહે જણાવ્યું હતું કે, “નાસા સાથે કામ કરવાથી તમે જોઈ શકો છો કે માનવતા ભવિષ્યને કેવી રીતે આકાર આપે છે. અમે અત્યારથી જ ૨૦૪૦ માટે ટેલિસ્કોપનું આયોજન કરી રહ્યા છીએ. તે ધ્યેયને ઓળખવા વિશે છે, પછી ભલે તે ગમે તેટલું દૂર હોય, અને ત્યાં પહોંચવા માટેની તકો ઊભી કરવા વિશે છે.”

મેમોરિયલ લેક્ચર વિશે-‘ડૉ. લલિતા અય્યર- એએમએ સેન્ટર ફોર ડેવલપમેન્ટ ઓફ વિમેન’ શ્રી પી.વી.આર.એન. અય્યર (એએમએના ભૂતપૂર્વ પ્રમુખ)ના પત્ની ડૉ. લલિતા અય્યરની યાદમાં સમર્પિત છે. ડૉ. લલિતા અય્યર મહિલાઓના સશક્તિકરણ અને વ્યક્તિગત વિકાસ માટેના પ્રખર હિમાયતી હતા. આ વાર્ષિક મેમોરિયલ લેક્ચર તેમના વારસાને આગળ ધપાવે છે, જેમાં સંબંધિત ક્ષેત્રોમાં નોંધપાત્ર પ્રદાન કરનાર સુવિખ્યાત વક્તાઓ ભાગ લે છે.