“દરિયાના ખારા પાણીની વચ્ચે મીઠા પાણીનું વિશ્વનું સૌથી મોટું કૃત્રિમ સરોવર બનાવવાનું સ્વપ્ન” એટલે કલ્પસર યોજના

ખંભાતના અખાતમાં (Gulf of Khambhat) આવેલા ભાવનગરના કિનારાથી ભરૂચના દહેજ/હાંસોટ કિનારા સુધી સમુદ્રની વચ્ચે આશરે ૩૦ કિલોમીટર લાંબો વિશાળ ડેમ (આડબંધ) બનાવવામાં આવશે- જેની પર ૧૦ લેનનો ભવ્ય રોડ-હાઈવે અને રેલવે લિંક.

નાની મોટી નદીઓ તેમજ સૌરાષ્ટ્રની અન્ય નાની નદીઓનું દર વર્ષે દરિયામાં વહી જતું કરોડો લીટર મીઠું પાણી આ સરોવરમાં એકઠું થશે.

ગુજરાતની મહત્વાકાંક્ષી ‘કલ્પસર યોજના’ માટે નેધરલેન્ડ્સ આપશે ટેકનિકલ સહયોગ: પીએમ મોદીએ વિશ્વ પ્રસિદ્ધ ‘Afsluitdijk’ ડેમની મુલાકાત લીધી

નેધરલેન્ડ્સે પોતાના દેશમાં આવો જ ‘Afsluitdijk’ નામનો ૩૨ કિમી લાંબો ડેમ બનાવેલો છે,

પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ તેમની નેધરલેન્ડ્સની સત્તાવાર મુલાકાત દરમિયાન ગુજરાતની મહત્વાકાંક્ષી કલ્પસર યોજના સાથે આબેહૂબ સમાનતા ધરાવતા ત્યાંના પ્રખ્યાત ‘Afsluitdijk’ ડેમની રૂબરૂ મુલાકાત લીધી હતી.

ઉલ્લેખનીય છે કે, કલ્પસર યોજના એ ગુજરાતમાં ખંભાતના અખાતના બંને કિનારાઓને જોડતા એક વિશાળ ડેમનું નિર્માણ કરી સમુદ્રની વચ્ચે મીઠા પાણીનું એક ભવ્ય જળાશય બનાવવાનો બહુહેતુક પ્રોજેક્ટ છે, જેનો મુખ્ય હેતુ રાજ્યમાં વીજ ઉત્પાદન, સિંચાઈ, ઔદ્યોગિક એકમો અને પીવા માટે શુદ્ધ પાણીની કાયમી વ્યવસ્થા કરવાનો છે.

પીએમ મોદીના આ પ્રવાસ દરમિયાન ભારત અને નેધરલેન્ડ્સ વચ્ચે આ મેગા પ્રોજેક્ટના ટેકનિકલ સહયોગ માટે એક મહત્વપૂર્ણ લેટર ઓફ ઇન્ટેન્ટ (LoI) ની આપ-લે કરવામાં આવી છે. આ કરાર અંતર્ગત નેધરલેન્ડ્સ પોતાના આ વિશ્વ વિખ્યાત ડેમ પ્રોજેક્ટના ૯૦થી વધુ વર્ષોના વોટર મેનેજમેન્ટના સમૃદ્ધ અનુભવ અને તકનીકી નિપુણતાનો સીધો લાભ ભારતને આપશે, જે કલ્પસર યોજનાને સાકાર કરવામાં ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ સાબિત થશે.

શું છે ગુજરાત સરકારની મહત્વાકાંક્ષી ‘કલ્પસર યોજના’ ?

‘કલ્પસર યોજના’ (Kalpasar Project) એ ગુજરાત સરકારનો અત્યાર સુધીનો સૌથી અદભુત અને એન્જિનિયરિંગની દ્રષ્ટિએ વિશ્વનો સૌથી મોટો દરિયાઈ પ્રોજેક્ટ ગણાય છે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, આ યોજના એટલે “દરિયાના ખારા પાણીની વચ્ચે મીઠા પાણીનું વિશ્વનું સૌથી મોટું કૃત્રિમ સરોવર બનાવવાનું સ્વપ્ન.” જેમ હિન્દુ ધર્મમાં ‘કલ્પવૃક્ષ’ બધી ઈચ્છાઓ પૂરી કરે છે, તેમ આ સરોવર ગુજરાતની પાણી અને વીજળીની જરૂરિયાતો પૂરી કરશે, તેથી તેનું નામ ‘કલ્પસર’ (કલ્પવૃક્ષ + સરોવર) રાખવામાં આવ્યું છે.

આ યોજનાની મુખ્ય વિગતો અને તેનાથી થનારા ફાયદાઓ નીચે મુજબ છે:

૧. યોજનાનું મુખ્ય આયોજન (Concept)

• દરિયા પર આડબંધ: ખંભાતના અખાતમાં (Gulf of Khambhat) આવેલા ભાવનગરના કિનારાથી ભરૂચના દહેજ/હાંસોટ કિનારા સુધી સમુદ્રની વચ્ચે આશરે ૩૦ કિલોમીટર લાંબો વિશાળ ડેમ (આડબંધ) બનાવવામાં આવશે.

• નદીઓના પાણીનો સંગ્રહ: આ બંધને કારણે સાબરમતી, મહી, ઢાઢર અને નર્મદા જેવી મોટી નદીઓ તેમજ સૌરાષ્ટ્રની અન્ય નાની નદીઓનું દર વર્ષે દરિયામાં વહી જતું કરોડો લીટર મીઠું પાણી આ સરોવરમાં એકઠું થશે.

• વિશાળ ક્ષમતા: આશરે ૨,૦૦૦ ચોરસ કિલોમીટરમાં ફેલાનારા આ સરોવરમાં ગુજરાતના સરેરાશ વાર્ષિક વરસાદના ૨૫% જેટલા પાણીનો સંગ્રહ થઈ શકશે.

૨. ‘કલ્પસર યોજના’થી ગુજરાતને શું ફાયદો થશે?

• ૧. સૌરાષ્ટ્રને કાયમી પાણી (સિંચાઈ અને પીવાનું): આ સરોવરમાંથી નહેરો (Canals) દ્વારા સૌરાષ્ટ્રના ૬ થી ૯ જિલ્લાના આશરે ૧૦ લાખ હેક્ટરથી વધુ જમીનને સિંચાઈ માટે પાણી મળશે. આ ઉપરાંત સૌરાષ્ટ્ર અને આસપાસના વિસ્તારોની પીવાના પાણીની સમસ્યા કાયમ માટે હલ થશે.

• ૨. અંતર અને સમયની મોટી બચત (ટ્રાન્સપોર્ટેશન): સમુદ્ર પર બનનારા ૩૦ કિમી લાંબા ડેમની ઉપર ૧૦ લેનનો ભવ્ય રોડ-હાઈવે અને રેલવે લિંક બનાવવાનું આયોજન છે. આનાથી ભાવનગર (સૌરાષ્ટ્ર) અને ભરૂચ/સુરત (દક્ષિણ ગુજરાત) વચ્ચેનું રોડ અંતર આશરે ૧૪૦ થી ૨૦૦ કિલોમીટર જેટલું ઘટી જશે, જેનાથી સમય અને કરોડો રૂપિયાના ઇંધણની બચત થશે.

• ૩. ગ્રીન એનર્જી (ભૂગર્ભ અને ભરતી ઉર્જા): દરિયાના મોજાં (Tides) ની મદદથી હજારો મેગાવોટ સ્વચ્છ ભરતી ઉર્જા (Tidal Energy) ઉત્પન્ન કરવાનું તેમજ ડેમની આસપાસ વિન્ડ અને સોલાર પાર્ક બનાવવાનું આયોજન છે.

• ૪. જમીનની ખારાશ અટકશે: દરિયા કિનારાના વિસ્તારોમાં મીઠા પાણીનું સરોવર બનવાથી આસપાસની લાખો હેક્ટર જમીનમાં ભૂગર્ભ જળ ઊંચા આવશે અને જમીનમાં વધતી જતી દરિયાની ખારાશ અટકી જશે.

• ૫. રોજગારી અને પ્રવાસન (Tourism): અહીં ફિશરીઝ (મત્સ્યઉદ્યોગ) નો મોટો વિકાસ થશે તેમજ વિશ્વનું સૌથી મોટું દરિયાઈ સરોવર હોવાથી તે વૈશ્વિક પ્રવાસન ધામ બનશે.

૩. વર્તમાન સ્થિતિ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ

આ પ્રોજેક્ટ ભૌગોલિક અને તકનીકી રીતે ખૂબ જ પડકારજનક છે કારણ કે ખંભાતના અખાતમાં દરિયાઈ ભરતી-ઓટનું દબાણ ખૂબ વધારે હોય છે.

• નેધરલેન્ડ્સનો સાથ: તાજેતરમાં જ (મે ૨૦૨૬માં) પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીની ઉપસ્થિતિમાં ભારત અને નેધરલેન્ડ્સ વચ્ચે આ પ્રોજેક્ટ માટે ટેકનિકલ સહયોગના કરાર (LoI) થયા છે. નેધરલેન્ડ્સે પોતાના દેશમાં આવો જ ‘Afsluitdijk’ નામનો ૩૨ કિમી લાંબો ડેમ બનાવેલો છે, તેથી તે તેના ૯૦ વર્ષના વોટર મેનેજમેન્ટના અનુભવનો લાભ ગુજરાતને આપશે.

• આગામી રોડમેપ: હાલમાં આ યોજનાનો ડિટેઇલ્ડ પ્રોજેક્ટ રિપોર્ટ (DPR) આખરી તબક્કામાં છે. તમામ પર્યાવરણીય મંજૂરીઓ મળ્યા બાદ આ પ્રોજેક્ટને આગામી ૭ થી ૮ વર્ષમાં પૂર્ણ કરવાનું લક્ષ્ય રાખવામાં આવ્યું છે.