ગુજરાત બજેટ ૨૦૨૬-૨૭: વારલી ચિત્રકળામાં કંડારાયેલા આદિવાસી દેવી કંસારી દેવી બજેટ પોથી પર ચમક્યા

દેશની GDPમાં ગુજરાતનો ફાળો 8.2 ટકા છે. ગુજરાતની માથાદીઠ આવક ₹3,01,000 છે. જે રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતાં 60%થી વધારે છે.

કોમનવેલ્થ ગેમ્સ 2030ના આયોજન માટે અમદાવાદ શહેરને “ઓલિમ્પિક રેડી સીટી” બનાવવામાં આવશે. જેના ભાગરૂપે આંતરરાષ્ટ્રીય કક્ષાના સ્પોર્ટસ કોમ્પ્લેક્સ અને સ્ટેડિયમ સ્થાપી તેને આધુનિક જાહેર પરિવહન સુવિધાઓ સાથે વિકસાવવામાં આવશે. જેના માટે કુલ ₹1278 કરોડની જોગવાઇ સૂચવું છું: નાણા મંત્રી શ્રી કનુભાઈ દેસાઈ

ગાંધીનગર, ૧૮ ફેબ્રુઆરી ગુજરાત સરકારે બુધવારે રાજ્યના વર્ષ ૨૦૨૬-૨૭ના બજેટ માટે એક આકર્ષક કવરનું અનાવરણ કર્યું છે, જેમાં પરંપરાગત વારલી ચિત્રશૈલીમાં આદિવાસી દેવી કંસારી દેવીનું નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે.

રાજ્યના નાણામંત્રી કનુભાઈ દેસાઈ દ્વારા આ બજેટ કવરને મંજૂરી આપવામાં આવી છે, જેઓ સતત પાંચમી વખત રાજ્યનું બજેટ રજૂ કરવા જઈ રહ્યા છે.

કંસારી દેવીનું મહત્વ

ગુજરાતના આદિવાસી સમુદાયોમાં કંસારી દેવીને સમૃદ્ધિની દેવી તરીકે પૂજવામાં આવે છે. પરંપરાગત રીતે, લગ્ન પ્રસંગોએ, નવા પાકની પ્રથમ લણણી વખતે અને અન્ય શુભ પ્રસંગોએ તેમની પૂજા કરવામાં આવે છે.

“કંસારી દેવીને આદિવાસી સંસ્કૃતિમાં ‘મા અન્નપૂર્ણા’ સમાન માનવામાં આવે છે. તેમની પૂજા વિપુલતા, સંપત્તિ અને સુખની ખાતરી આપે છે. તેઓ આદિવાસી લોકો માટે સમૃદ્ધિના પાયાના દેવી છે અને તેમના આશીર્વાદ કલ્યાણ અને સફળતા માટે લેવામાં આવે છે,” તેમ રાજ્ય સરકારે જણાવ્યું હતું.

વારલી ચિત્રકળા અને ઇતિહાસ

લગભગ ૧,૨૦૦ વર્ષ જૂનો ઇતિહાસ ધરાવતી વારલી કળા દક્ષિણ ગુજરાતના વલસાડ જિલ્લા અને મહારાષ્ટ્રના પડોશી થાણે જિલ્લાના વારલી સમુદાયમાંથી ઉતરી આવી છે.

• વિશેષતા: આ કળા સફેદ ભાત (પેટર્ન) માટે જાણીતી છે, જે ચોખાના લોટ અને પાણીની પેસ્ટનો ઉપયોગ કરીને બનાવવામાં આવે છે. પરંપરાગત રીતે આ ચિત્રો મહિલાઓ દ્વારા દિવાલો પર બનાવવામાં આવે છે.

• વિષયવસ્તુ: આ ચિત્રોમાં સામાન્ય રીતે દૈનિક જીવન, સામુદાયિક ઉજવણીઓ, ખેતીકામ, ધાર્મિક વિધિઓ અને પ્રકૃતિનું નિરૂપણ હોય છે.

• ચિત્રના અંશો: નૃત્ય કરતી આકૃતિઓ, પાણી ભરતી મહિલાઓ, ગોવાળો અને પૂજાના દ્રશ્યો તેમાં મુખ્ય છે. આ ઉપરાંત નાગદેવ, પંચોરા દેવ, ઇન્દ્ર દેવ, વાઘ દેવ અને કંસારી દેવી જેવા દેવતાઓ પણ તેમાં પ્રમુખતાથી જોવા મળે છે.

• રંગો અને આકારો: સફેદ ચોખાની પેસ્ટ ઉપરાંત સિંદૂર, લાલ, કાળો, મધ અને કોલસા જેવા કુદરતી રંગોનો ઉપયોગ વિગતો દર્શાવવા માટે થાય છે. ત્રિકોણ, વર્તુળ અને ચોરસ જેવા ભૌમિતિક આકારો આ કળાનો મુખ્ય આધાર છે.

વારસાનું જતન

એક અધિકારીએ જણાવ્યું હતું કે, “લાંબો ઇતિહાસ હોવા છતાં, આધુનિકીકરણને કારણે વારલી કળા પડકારોનો સામનો કરી રહી છે. તેને બજેટ કવર પર સ્થાન આપવું એ આ પરંપરાગત કળાને સાચવવાનો અને જાહેર સંસ્કૃતિમાં તેને જીવંત રાખવાનો એક પ્રયાસ છે.”

આ વર્ષના બજેટ કવર પરની વારલી આકૃતિઓ બીના હસમુખ પટેલ દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવી છે, જેઓ છેલ્લા ચાર વર્ષથી ગુજરાતના બજેટ દસ્તાવેજોમાં પોતાનું યોગદાન આપી રહ્યા છે.

વારલી કળા દ્વારા કંસારી દેવીનું નિરૂપણ કરીને, રાજ્ય સરકારે સાંસ્કૃતિક વારસાને સત્તાવાર દસ્તાવેજો સાથે જોડીને ગુજરાતની નાણાકીય રજૂઆતમાં આદિવાસી પરંપરા અને કલાત્મક સાતત્ય પર ભાર મૂક્યો છે.