પાકિસ્તાન અફઘાનિસ્તાન વચ્ચે આવેલી ડ્યુરન્ડ લાઇન અને શું છે તેનો ઇતિહાસ?

ડ્યુરન્ડ લાઇન: ભારતની પડોશમાં આવેલી એ સરહદ રેખા જે પાકિસ્તાન અને અફઘાનિસ્તાન વચ્ચે બની છે ‘વિવાદનું કેન્દ્ર’

સર હેનરી મોર્ટિમર ડ્યુરન્ડ (Sir Henry Mortimer Durand): તેઓ બ્રિટિશ ઇન્ડિયાના વિદેશ સચિવ (Foreign Secretary) હતા. તેમના નામ પરથી જ આ સરહદ રેખાનું નામ ‘ડ્યુરન્ડ લાઇન’ રાખવામાં આવ્યું છે. જે ૧૨ નવેમ્બર, ૧૮૯૩ના રોજ બ્રિટિશ ઇન્ડિયા અને અફઘાનિસ્તાન વચ્ચે કરાર કરવામાં આવ્યો હતો.

ઈસ્લામાબાદ/કાબુલ: અફઘાનિસ્તાન અને પાકિસ્તાન વચ્ચે તાજેતરમાં વધતા જતા સૈન્ય સંઘર્ષ અને ડ્રોન હુમલાઓએ સમગ્ર દક્ષિણ એશિયામાં ચિંતા વધારી દીધી છે. આ બંને પડોશી દેશો વચ્ચેની દુશ્મનીના મૂળમાં કોઈ તાત્કાલિક કારણ નથી, પરંતુ સવા સદી જૂનો એક સરહદી વિવાદ છે, જેને દુનિયા ‘ડ્યુરન્ડ લાઇન’ (Durand Line) તરીકે ઓળખે છે. આ આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદ આજે પણ બંને દેશો વચ્ચે યુદ્ધનું મુખ્ય કારણ બનેલી છે.

📌 શું છે ડ્યુરન્ડ લાઇન અને તેનો ઇતિહાસ?

ડ્યુરન્ડ લાઇન એ અફઘાનિસ્તાન અને પાકિસ્તાન વચ્ચેની ૨,૬૪૦ કિલોમીટર લાંબી આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદ છે.

• ૧૮૯૩ની સમજૂતી: બ્રિટિશ શાસનકાળ દરમિયાન, બ્રિટિશ ઇન્ડિયાના વિદેશ સચિવ સર મોર્ટિમર ડ્યુરન્ડ અને અફઘાનિસ્તાનના અમીર અબ્દુર રહેમાન ખાન વચ્ચે ૧૨ નવેમ્બર, ૧૮૯૩ના રોજ એક સમજૂતી થઈ હતી. આ સમજૂતી હેઠળ બ્રિટિશ ભારત અને અફઘાનિસ્તાન પ્રદેશોને અલગ કરતી આ રેખા નક્કી કરવામાં આવી હતી, જેને ‘ડ્યુરન્ડ લાઇન’ નામ અપાયું.

• ૧૯૪૭નો વળાંક: ભારત વતી બ્રિટિશરોએ આ કરાર કર્યો હતો, પરંતુ ૧૯૪૭માં ભારતના ભાગલા થયા અને પાકિસ્તાન અસ્તિત્વમાં આવ્યું, ત્યારે આ સરહદ આપોઆપ પાકિસ્તાન હસ્તક આવી ગઈ. પાકિસ્તાન તેને સત્તાવાર આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદ માને છે, જ્યારે અફઘાનિસ્તાન તેને સ્વીકારવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કરે છે.

💥 વિવાદના મુખ્ય કારણો: શા માટે અફઘાનિસ્તાન નથી સ્વીકારતું આ સરહદ?

૧. પશ્તુન સમુદાયના ભાગલા: ડ્યુરન્ડ લાઇન દોરતી વખતે ભૌગોલિક અને વંશીય પરિસ્થિતિને ધ્યાને લેવાઈ નહોતી. આ રેખાએ પશ્તુન (પઠાણ) આદિવાસી સમુદાયને બે ભાગમાં વહેંચી દીધો. આજે કરોડો પશ્તુનો પાકિસ્તાનના ખૈબર પખ્તુનખ્વા અને બલૂચિસ્તાનમાં રહે છે, જ્યારે બાકીના અફઘાનિસ્તાનમાં છે. અફઘાનિસ્તાનની માંગ છે કે આ સમગ્ર પશ્તુન પ્રદેશ એક જ હોવો જોઈએ, જેને ‘પશ્તુનિસ્તાન’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

૨. ‘૧૦૦ વર્ષની મર્યાદા’ નો દાવો: અફઘાનિસ્તાનના ઇતિહાસકારો અને રાજનેતાઓનો દાવો છે કે ૧૮૯૩નો આ કરાર માત્ર ૧૦૦ વર્ષ માટે જ હતો. ૧૯૯૩માં આ સમયગાળો પૂરો થઈ ગયો હોવાથી હવે આ સરહદ અમાન્ય છે. જોકે, પાકિસ્તાન આ દાવાને ફગાવી દે છે.

⚠️ તાલિબાન શાસન અને વર્તમાન સ્થિતિ

જ્યારે ૨૦૨૧માં અફઘાનિસ્તાનમાં તાલિબાન ફરી સત્તા પર આવ્યું, ત્યારે પાકિસ્તાનને આશા હતી કે તાલિબાન તેમનો મિત્ર બનશે. પરંતુ, તાલિબાને પણ અગાઉની અફઘાન સરકારોની જેમ જ ડ્યુરન્ડ લાઇનને સ્વીકારવાની ના પાડી દીધી.

• તારની વાડ (Fencing) નો વિરોધ: પાકિસ્તાન આ સરહદ પર ગેરકાયદે ઘૂસણખોરી અટકાવવા માટે કાંટાળી તારની વાડ બનાવી રહ્યું છે. તાલિબાનના લડવૈયાઓ અવારનવાર આ વાડને તોડી પાડે છે, જેના કારણે બંને દેશોની સેના વચ્ચે અવારનવાર સામસામે ગોળીબાર થાય છે.

• આતંકવાદનો ગઢ: આ વિવાદિત સરહદ પહાડી અને દુર્ગમ હોવાથી ‘તહરીક-એ-તાલિબાન પાકિસ્તાન’ (TTP) જેવા આતંકી સંગઠનો તેનો ફાયદો ઉઠાવે છે અને પાકિસ્તાનમાં હુમલા કરીને અફઘાનિસ્તાનની સરહદમાં છુપાઈ જાય છે.

🛑 નિષ્કર્ષ

રાજકીય વિશ્લેષકોના મતે, જ્યાં સુધી ડ્યુરન્ડ લાઇનનો આ ઐતિહાસિક વિવાદ ઉકેલાશે નહીં, ત્યાં સુધી પાકિસ્તાન અને અફઘાનિસ્તાન વચ્ચે કાયમી શાંતિ અશક્ય છે. ડ્રોન હુમલા અને સરહદી અથડામણો એ આ દાયકાઓ જૂની સળગતી સમસ્યાનું જ પરિણામ છે.