21 વર્ષની યુવતી ઝરણા પંચાલે રથયાત્રાના હાથીઓ પર ચિત્રકામ કરી શણગાર્યા

ભક્તોની હાજરી વચ્ચે યુવા કલાકારે અમદાવાદ રથયાત્રાના ગજરાજોને શણગાર્યા-હું લાલ, પીળો અને લીલો જેવા ઘાટા રંગો પસંદ કરું છું. અમે પહેલા સફેદ આઉટલાઇન દોરીએ છીએ અને પછી તેમાં રંગો પૂરીએ છીએ.”

હાથીની આંખો ઘણું બધું કહી જાય છે. તેમનો અવાજ જણાવે છે કે તેઓ ખુશ છે કે નહીં. તેમની પૂંછડી હલાવવાની રીત પણ તેમના મૂડ વિશે સંકેતો આપે છે.

• સી.એન. ફાઇન આર્ટ્સની ગ્રેજ્યુએટ ઝરણા મંદિરમાં સેવક છે.

અમદાવાદ, ૧૬ જુલાઈ (IANS): ગુરુવારે અમદાવાદની ૧૪૯મી જગન્નાથ રથયાત્રા માટે લાખો શ્રદ્ધાળુઓ રસ્તાઓ પર ઉમટી પડ્યા હતા, ત્યારે આ સરઘસની સૌથી આકર્ષક પરંપરાઓમાંની એક પરંપરા પાછળ એક યુવા કલાકારનું કાર્ય શાંતિપૂર્વક ચાલી રહ્યું હતું, જેનું કેનવાસ અન્ય કોઈ કલાકાર જેવું નથી. ભગવાન જગન્નાથ, ભગવાન બલરામ અને દેવી સુભદ્રાના ત્રણ રથો જ્યારે શહેરના ઐતિહાસિક માર્ગ પરથી પસાર થઈ રહ્યા હતા, ત્યારે ૨૧ વર્ષની યુવા કલાકાર ઝરણા પંચાલની જટિલ કલાકૃતિ આ શોભાયાત્રામાં સામેલ કેટલાક મંગળકારી હાથીઓ પર શોભી રહી હતી.

At Ahmedabad’s 149th Jagannath Rath Yatra on 16 July, 21-year-old artist Zarna Panchal hand-painted ceremonial elephants

છેલ્લા ચાર વર્ષથી ઝરણા પંચાલ શહેરના જમાલપુર વિસ્તારમાં આવેલા ઐતિહાસિક જગન્નાથ મંદિરમાં ‘સેવક’ તરીકે સ્વયંસેવા આપી રહી છે. તેણે ફાઈન આર્ટ્સના પોતાના શિક્ષણને ભક્તિ સાથે જોડીને વાર્ષિક રથયાત્રાનો ભાગ બનતા હાથીઓ પર હસ્તકલાથી સુંદર ડિઝાઈન તૈયાર કરી છે.

તેણે IANS ને જણાવ્યું કે, “શરૂઆતમાં હું માત્ર ફૂલોના હાર બનાવીને અને રંગોળી પૂરીને સેવા કરતી હતી. હું કલાત્મક પૃષ્ઠભૂમિ ધરાવતી હોવાથી, મેં અન્ય લોકોને હાથીઓ પર પેઇન્ટિંગ કરતા જોયા. હું ઈચ્છતી હતી કે મારી કલાની પોતાની ઓળખ હોય અને તે ભગવાન જગન્નાથના ચરણોમાં સ્થાન પામે. આ રીતે મેં ભગવાન જગન્નાથ માટે ચિત્રકામ શરૂ કર્યું.”

શહેરના વાસણા વિસ્તારની રહેવાસી અને અમદાવાદની સી.એન. ફાઇન આર્ટ્સ કોલેજમાંથી ફાઇન આર્ટ્સ ગ્રેજ્યુએટ થયેલી ઝરણાએ જણાવ્યું કે તેના પાંચ વર્ષના શૈક્ષણિક અભ્યાસે તેને પેઇન્ટિંગ અને સ્કેચિંગ શીખવ્યું, પરંતુ હાથીઓ પર કામ કરવા માટે સંપૂર્ણપણે અલગ પ્રકારના કૌશલ્યની જરૂર પડે છે.

તેણે હસતા હસતા કહ્યું કે, “કાગળ પર સ્કેચિંગ કરવું એ કલાકારના મૂડ પર આધાર રાખે છે; જો કે, હાથી પર પેઇન્ટિંગ કરવું એ હાથીના મૂડ પર નિર્ભર કરે છે. જ્યારે મેં ચાર વર્ષ પહેલાં શરૂઆત કરી ત્યારે હાથીઓ બહુ હલનચલન કરતા હતા. ધીમે ધીમે તેઓ અમને સમજવા લાગ્યા. જ્યારે તેઓ રમતિયાળ મૂડમાં હોય, ત્યારે તમારે પહેલા તેમની સાથે રમવું પડે, તેમને શાંત કરવા પડે અને પછી પેઇન્ટિંગ ચાલુ રાખવું પડે. તે ખૂબ મુશ્કેલ છે, પણ મને મજા આવી રહી છે. હવે તો આ અબોલ પશુઓ પણ તેનો આનંદ લેતા હોય તેવું લાગે છે.”

તે સ્વીકારે છે કે શરૂઆતમાં આ વિશાળ પ્રાણીઓની નજીક જવામાં ડર લાગતો હતો. તેણે કહ્યું, “શરૂઆતમાં હું ખૂબ જ ડરી ગઈ હતી. પણ હું તેમને રોજ મળતી હતી અને ધીમે ધીમે અમારો નાતો બંધાઈ ગયો. હવે તેઓ મને ઓળખે છે અને મારો અવાજ પણ ઓળખે છે. તેઓ મારી સાથે ભાવનાત્મક રીતે જોડાઈ ગયા છે. તેઓ મારા બાળકો જેવા છે.”

ઝરણા પંચાલે જણાવ્યું કે તેણે વર્ષોથી આશરે પાંચ કે છ હાથીઓ પર ચિત્રકામ કર્યું છે, જો કે વાસ્તવિક સંખ્યા વધુ હોઈ શકે છે. સામાન્ય રીતે તે દર વર્ષે ત્રણ હાથીઓ પર કામ કરે છે, જ્યારે આ વર્ષે તેણે એક હાથી પર જાતે પેઇન્ટિંગ કર્યું અને અન્ય બેમાં મદદ કરી. રથયાત્રાના દિવસના ઘણા સમય પહેલાથી જ આ કલાકૃતિની તૈયારીઓ શરૂ થઈ જાય છે.

પેઇન્ટિંગ કરવામાં લગભગ એક દિવસનો સમય લાગે છે, પરંતુ જળયાત્રાની ધાર્મિક વિધિઓની સાથે જ એક મહિના અગાઉથી ડિઝાઇનની પસંદગી શરૂ થઈ જાય છે. તેની ડિઝાઈન તહેવારના ધાર્મિક પ્રતીકો સાથે જોડાયેલી હોય છે. તેણે IANS ને જણાવ્યું, “હું રથયાત્રા સાથે જોડાયેલી દરેક વસ્તુનો સમાવેશ કરવાનો પ્રયાસ કરું છું, જેમ કે રથ, ભગવાન જગન્નાથ, ભગવાન બલરામ અને દેવી સુભદ્રા. હું કમળ અને મોર જેવા મોટિફ્સ (ભાત) નો પણ ઉપયોગ કરું છું. હું લાલ, પીળો અને લીલો જેવા ઘાટા રંગો પસંદ કરું છું. અમે પહેલા સફેદ આઉટલાઇન દોરીએ છીએ અને પછી તેમાં રંગો પૂરીએ છીએ.”

મંદિરમાં એક જાણીતો ચહેરો બનવા છતાં ઝરણા કહે છે કે તેણે ક્યારેય પોતાના કામ માટે પ્રસિદ્ધિની ઈચ્છા રાખી નથી. “લોકો મને હવે ઓળખે છે કારણ કે હું શરૂઆતથી અહીં આવી રહી છું. હું બસ મારું કામ કરવાનું ચાલુ રાખું છું,” તેણીએ કહ્યું. તેણી પોતાને ‘વોલન્ટીયર’ (સ્વયંસેવક) તરીકે ઓળખાવવાનું પણ પસંદ નથી કરતી. તેણીએ નોંધ્યું, “મંદિરમાં અમે ‘વોલન્ટીયર’ શબ્દનો ઉપયોગ નથી કરતા. અમે સેવક છીએ. અમે ભગવાનના સેવક છીએ અને અમે સેવા કરી રહ્યા છીએ.”

આ વાર્ષિક પ્રતિબદ્ધતાને પૂર્ણ-સમયની કારકિર્દી સાથે સંતુલિત કરવા માટે આયોજનની જરૂર પડે છે. ઝરણા, જે પોતાને એક કલાકાર, ડિઝાઇનર અને એઆઈ (AI) જર્નાલિસ્ટ તરીકે વર્ણવે છે, તે કહે છે કે મંદિરમાં સાંજ વિતાવવી એ તેની દિનચર્યાનો એક અવિભાજ્ય ભાગ બની ગયો છે. તેણે કહ્યું, “હું દર શનિવાર અને રવિવારે આવું છું અને દરરોજ સાંજે પણ દર્શન માટે મંદિરની મુલાકાત લઉં છું. હું ભગવાન જગન્નાથ સાથે એટલી જોડાઈ ગઈ છું કે મને લાગે છે કે મારે આવવું જ પડશે. મારી નોકરી પૂરી કર્યા પછી, હું આનું સંચાલન પણ કરું છું. જો તમે ખરેખર કોઈ વસ્તુની પરવા કરો છો, તો તમે હંમેશા તેના માટે સમય શોધી જ લો છો.”

ઔપચારિક સંશોધન કરવાને બદલે, તેણી માને છે કે હાથીના વર્તનને સમજવા માટે પ્રાણીઓ સાથે સમય વિતાવવો જરૂરી છે. હાથી પર પોતાની કલાકૃતિ બનાવતી વખતે તેણે કહ્યું, “જ્યારે હું પહેલીવાર અહીં આવી ત્યારે હું સમજી શકતી નહોતી કે હાથી ખુશ છે કે ગુસ્સામાં છે. હવે, તેમની સાથે સમય વિતાવ્યા પછી, તમે તેમને સમજી શકો છો. તેમની આંખો ઘણું બધું કહી જાય છે. તેમનો અવાજ જણાવે છે કે તેઓ ખુશ છે કે નહીં. તેમની પૂંછડી હલાવવાની રીત પણ તેમના મૂડ વિશે સંકેતો આપે છે.”

તેણે વધુમાં ઉમેર્યું, “જો તમે અહીં આવી રહ્યા છો, રથયાત્રાનો આનંદ માણી રહ્યા છો અને ઉત્સવ મનાવી રહ્યા છો, તો કૃપા કરીને યાદ રાખો કે આખો દિવસ હજારો લોકો હાથીઓની નજીક આવે છે. લાંબા દિવસ પછી આપણે જેમ થાકી જઈએ છીએ અને ચીડાઈ જઈએ છીએ તેમ તેઓ પણ થાકી જાય છે. કૃપા કરીને મહાવતોનું સાંભળો કારણ કે હાથીઓ ખૂબ વિશાળ પ્રાણીઓ છે.”

ધાર્મિક વિધિઓ પૂર્ણ થયા બાદ જમાલપુરના જગન્નાથ મંદિરથી આ વર્ષની ૧૪૯મી રથયાત્રા શરૂ થઈ હતી અને આ શોભાયાત્રા પૂર્વનિર્ધારિત રૂટ પર ફરીને મોડી સાંજે પરત ફરી હતી. ગુજરાતના સૌથી મોટા ધાર્મિક ઉત્સવોમાંનો એક એવો આ વાર્ષિક મહોત્સવ સમગ્ર રાજ્યમાંથી લાખો ભક્તોને આકર્ષે છે. વહીવટીતંત્રે આ યાત્રા માટે શહેરની અત્યાર સુધીની સૌથી વ્યાપક સુરક્ષા વ્યવસ્થા ગોઠવી છે. ડ્રોન, એઆઈ-સંચાલિત સર્વેલન્સ, ફેસ રેકગ્નિશન સિસ્ટમ અને સેન્ટ્રલ કમાન્ડ નેટવર્કના સપોર્ટ સાથે સમગ્ર રૂટ પર ૩૧,૦૦૦ થી વધુ પોલીસ કર્મચારીઓ તૈનાત કરવામાં આવ્યા છે.

જાહેર સુરક્ષા અને પ્રાણી કલ્યાણ બંનેને વધારવા માટે, ઇતિહાસમાં પ્રથમ વખત, શોભાયાત્રામાં ભાગ લઈ રહેલા તમામ ૧૮ હાથીઓનું ‘ગજ રક્ષક’ એલિફન્ટ મોનિટરિંગ સિસ્ટમ દ્વારા જીપીએસ (GPS) ટ્રેકર્સ, સાઉન્ડ-મોનિટરિંગ સેન્સર્સ અને મૂવમેન્ટ ડિટેક્ટર્સનો ઉપયોગ કરીને નિરીક્ષણ કરવામાં આવી રહ્યું છે. પોલીસે ભક્તોને ભીડવાળા વિસ્તારોમાં સતર્ક રહેવા, બાળકોને નજીક રાખવા અને સોશિયલ મીડિયા પર અફવાઓ ન ફેલાવવા પણ અપીલ કરી છે.