રેલવે માટે ‘ગેમ ચેન્જર’ બનશે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI)! પાટાની તિરાડોથી લઈને ભીડ નિયંત્રણ સુધી બધું જ થશે આસાન

• ભારતીય રેલવેમાં AI ની એન્ટ્રી: અકસ્માતો અટકશે અને મુસાફરી બનશે હાઈટેક; જાણો કેવી રીતે બદલાશે રેલવેનો ચહેરો

• ટેકનોલોજીનો માસ્ટરસ્ટ્રોક: ભારતીય રેલવેને વધુ સ્માર્ટ અને સુરક્ષિત બનાવશે AI, ટ્રેનના ભાડા અને સુવિધામાં થશે આ મોટો ફાયદો

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) આજે વિશ્વભરમાં કાર્ય કરવાની પદ્ધતિઓને ઝડપથી બદલી રહી છે. માર્કેટિંગ, ડેટા વિશ્લેષણ, ખરીદી પ્રક્રિયાથી લઈને દૈનિક કામગીરી સુધી લગભગ દરેક ક્ષેત્રમાં AIનો પ્રભાવ સ્પષ્ટપણે જોવા મળી રહ્યો છે. પુનરાવર્તિત કાર્યોને સ્વચાલિત બનાવીને, બિનજરૂરી પ્રક્રિયાઓને ઘટાડીને તેમજ ઝડપી અને સચોટ વિશ્લેષણ ઉપલબ્ધ કરાવીને AI સંસ્થાઓની કાર્યક્ષમતા, ઉત્પાદકતા અને સ્પર્ધાત્મક ક્ષમતામાં નોંધપાત્ર વધારો કરી રહી છે.

વિશ્વના સૌથી મોટા રેલ નેટવર્ક્સમાંના એક ભારતીય રેલવે પણ AIના વ્યાપક ઉપયોગ દ્વારા પોતાની પરિચાલન, જાળવણી તથા વાણિજ્યિક પ્રવૃત્તિઓને નવી ઊંચાઈઓ સુધી પહોંચાડી શકે છે.

રેલવેમાં AIનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઉપયોગ પૂર્વાનુમાન આધારિત જાળવણી (Predictive Maintenance)ના ક્ષેત્રમાં થઈ શકે છે. અદ્યતન સેન્સર અને AI ટેકનોલોજીની મદદથી રેલવે પાટાઓમાં આવેલી તિરાડો, ટ્રેક ફિટિંગ્સની ખામીઓ, પુલોની માળખાકીય નબળાઈઓ, ખાસ કરીને એપ્રોચ વિસ્તારની સ્થિતિ તેમજ પાટાઓ અથવા અંડરપાસની આસપાસ વધી રહેલા જળસ્તર જેવી સંભવિત સમસ્યાઓની સમયસર ઓળખ કરી શકાય છે. આના કારણે કોઈપણ મોટી તકનીકી ખામી અથવા અકસ્માતની સંભાવનાને અગાઉથી ઘટાડી શકાય છે.

AI માત્ર ખામીઓની ઓળખ સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે ઉપલબ્ધ આંકડાઓનું વિશ્લેષણ કરીને જાળવણી કાર્યોનું વધુ સારી રીતે આયોજન કરવા, સ્પેર પાર્ટ્સ અને સામગ્રીના કાર્યક્ષમ સંચાલન, ખર્ચ નિયંત્રણ તેમજ સમયસર જરૂરી પગલાં સુનિશ્ચિત કરવામાં પણ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે. આથી ડેપોમાં નિરીક્ષણ અને જાળવણી માટે લાગતો સમય ઓછો થશે, વેગન અને કોચનો ટર્નઅરાઉન્ડ સમય ઘટશે તેમજ સમય ઉત્પાદકતામાં નોંધપાત્ર સુધારો થશે.

AI રેલવે કર્મચારીઓ માટે એક અસરકારક જ્ઞાન ભંડાર (Knowledge Repository) તરીકે પણ કાર્ય કરી શકે છે. જાળવણી ડેપો તથા ટ્રેન સંચાલન સાથે જોડાયેલા કર્મચારીઓને વિવિધ તકનીકી ખામીઓના ઉકેલ, પ્રમાણભૂત પ્રક્રિયાઓ તેમજ અધિકૃત મેન્યુઅલ મુજબ ઝડપી માર્ગદર્શન ઉપલબ્ધ કરાવી શકાય છે, જેના પરિણામે નિર્ણય લેવાની ગતિ અને ગુણવત્તા બંનેમાં સુધારો થશે.

ઊર્જા સંરક્ષણના ક્ષેત્રમાં પણ AI અત્યંત ઉપયોગી સાબિત થઈ શકે છે. તે લોકો પાઇલટોને સૌથી યોગ્ય થ્રોટલિંગ અને ઇંધણ ઉપયોગ સંબંધિત સૂચનો આપીને ઇંધણની ખપત ઘટાડવા, ઊર્જા કાર્યક્ષમતા વધારવા તેમજ ગ્રીનહાઉસ ગેસના ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો લાવવામાં સહાય કરી શકે છે.

આ ઉપરાંત, લોકોમોટિવ તથા મહત્વપૂર્ણ સ્થળોએ સ્થાપિત AI-સક્ષમ કેમેરા અને લેસર સ્કેનર ઓવરહેડ વિદ્યુત ઉપકરણોનું વાસ્તવિક સમય (રિયલ ટાઇમ)માં નિરીક્ષણ કરી શકે છે, માનવરહિત સમપાર ફાટકો અથવા લેવલ ક્રોસિંગ પર ટ્રેક અવરોધોની ઓળખ કરી શકે છે તેમજ વિદ્યુતીકૃત વિસ્તારોમાં અનધિકૃત પ્રવેશ અથવા માનવીય પ્રવૃત્તિઓની તાત્કાલિક જાણકારી સંબંધિત અધિકારીઓ સુધી પહોંચાડી શકે છે.

મુસાફરો માટે પણ AI મુસાફરીના અનુભવને વધુ સરળ, સુરક્ષિત અને સુવિધાજનક બનાવી શકે છે. એકીકૃત AI આધારિત પ્લેટફોર્મના માધ્યમથી મુસાફરો પોતાના કોચ, પ્રતીક્ષાલય, વિશ્રામ ગૃહ, તબીબી સુવિધાઓ તેમજ ઓનબોર્ડ સ્ટાફની માહિતી સરળતાથી મેળવી શકશે.  ડિજિટલ ઇમેજિંગ અને AIની મદદથી પ્લેટફોર્મ તથા ટ્રેનોમાં ભીડનું વાસ્તવિક સમય (રિયલ ટાઇમ)માં વિશ્લેષણ કરી અસરકારક ભીડ વ્યવસ્થાપન, સંસાધનોનું વધુ સારું આયોજન તેમજ ભવિષ્યના અવસંરચનાત્મક વિકાસમાં સહાય મળશે.

જોકે ભારતીય રેલવે એ પોતાની સંપત્તિઓના આધુનિકીકરણની દિશામાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી છે, તેમ છતાં વૈશ્વિક સ્તરના કાર્યક્ષમ, અસરકારક અને કિફાયતી રેલ તંત્રના લક્ષ્ય સુધી પહોંચવા માટે હજુ લાંબી સફર બાકી છે. આ ઉદ્દેશ્યની પ્રાપ્તિ માટે રેલ પરિચાલનની મુખ્યધારામાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI)નું સુનિયોજિત અને વ્યાપક એકીકરણ અત્યંત જરૂરી છે.

AIનો વિવેકપૂર્ણ અને અસરકારક ઉપયોગ ભારતીય રેલવેને વધુ સુરક્ષિત, સ્માર્ટ, ટકાઉ તેમજ વાસ્તવિક અર્થમાં મુસાફર-કેન્દ્રિત બનાવી શકે છે, જેના પરિણામે તે ભવિષ્યના પડકારોનો સફળતાપૂર્વક સામનો કરવા માટે સંપૂર્ણ રીતે તૈયાર થશે. AI માત્ર એક નવી ટેકનોલોજી નથી, પરંતુ ભારતીય રેલવેના ભવિષ્યને નવી દિશા આપનાર એક વાસ્તવિક “ગેમ ચેન્જર” સાબિત થઈ શકે છે. લેખિકા 2009 બેચની ભારતીય રેલવે ટ્રાફિક સેવા (IRTS)ની અધિકારી છે.