ડૉ. શ્યામા પ્રસાદ મુખર્જી: કલકત્તા યુનિવર્સિટીના યુવા કુલપતિથી લઈને ભારતના પ્રથમ ઉદ્યોગ મંત્રી સુધીની સફર

ડૉ. શ્યામા પ્રસાદ મુખર્જીનો સ્થાયી વારસો: સંસ્થાઓ, વિચારો અને રાષ્ટ્ર નિર્માણ- માત્ર રાજકારણી નહીં, આધુનિક ભારતના અસલી ‘સંસ્થા નિર્માતા’ની અજાણી વાર્તા

ઇતિહાસ ઘણીવાર મહાન નેતાઓને તેમના રાજકીય સંઘર્ષો દ્વારા યાદ કરે છે. પરંતુ રાજકારણીઓના કાયમી યોગદાન ફક્ત રાજકારણના ક્ષેત્ર સુધી મર્યાદિત નથી. તેમનો સાચો વારસો તેમણે બનાવેલી સંસ્થાઓ, તેમણે પોષેલા વિચારો અને આવનારી પેઢીઓ માટે તેમણે છોડી ગયેલા આદર્શોમાં રહેલો છે. સમગ્ર રાષ્ટ્ર ભારત કેસરી ડૉ. શ્યામા પ્રસાદ મુખર્જીની 125મી જન્મજયંતી ઉજવી રહ્યું છે. આ પ્રસંગે, તેમના જાહેર જીવનના એક પાસાને યાદ કરવું સુસંગત છે જે વ્યાપક ધ્યાન આપવા યોગ્ય છે. આ પાસું રાષ્ટ્ર નિર્માણના પાયા તરીકે સંસ્થાઓ બનાવવા માટેની તેમની આજીવન પ્રતિબદ્ધતા છે.

સ્વતંત્ર ભારતનો ઉદય ફક્ત રાજકીય સંઘર્ષ નહોતો. નાગરિકોને શિક્ષિત કરવા સક્ષમ યુનિવર્સિટીઓ બનાવવાની જરૂર હતી. વૈજ્ઞાનિક જ્ઞાનનો પ્રસાર કરી શકે તેવી સંશોધન સંસ્થાઓ સ્થાપિત કરવાની જરૂર હતી. આર્થિક સ્વનિર્ભરતા પેદા કરી શકે તેવા ઉદ્યોગો વિકસાવવાની જરૂર હતી. સંસ્કૃતિના વારસાને જાળવી રાખતી સાંસ્કૃતિક સંસ્થાઓ અને લોકશાહી મૂલ્યોને મજબૂત બનાવતી જાહેર સંસ્થાઓ બનાવવાની જરૂર હતી. ડૉ. મુખર્જીએ વહેલી તકે સમજી લીધું હતું કે રાષ્ટ્રનું ભવિષ્ય ફક્ત સ્વપ્નદ્રષ્ટા નેતૃત્વ પર જ નહીં, પરંતુ મજબૂત સંસ્થાઓ પર પણ આધારિત છે જે નેતાઓ અને સરકારો કરતા વધુ મજબૂત હશે.

તેમની અસાધારણ શૈક્ષણિક કારકિર્દી તેમની માન્યતાઓને પ્રતિબિંબિત કરે છે. તેઓ કલકત્તા યુનિવર્સિટીના સૌથી યુવા કુલપતિ બન્યા. તેમણે આ પદ એવા સમયે સંભાળ્યું જ્યારે ઉચ્ચ શિક્ષણ ભારતના બૌદ્ધિક જાગૃતિનું કેન્દ્ર બની રહ્યું હતું. તેમના માટે, યુનિવર્સિટીઓ ફક્ત સ્નાતકો તૈયાર કરવા માટેની જગ્યાઓ નહોતી; તેઓ જાહેર જીવનમાં જવાબદારીપૂર્વક યોગદાન આપવા સક્ષમ જાણકાર નાગરિકોને કેળવવા માટેની સંસ્થાઓ હતી. તેમનું માનવું હતું કે શિક્ષણને રાષ્ટ્ર નિર્માણના મોટા કાર્યથી અલગ કરી શકાય નહીં.

વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીના વિકાસ પ્રત્યેનું તેમનું સમર્પણ યુનિવર્સિટી કેમ્પસ સુધી મર્યાદિત નહોતું. બેંગલુરુ સ્થિત ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ સાયન્સના કોર્ટ અને કાઉન્સિલના સભ્ય તરીકે, તેમણે ભારતના અગ્રણી વૈજ્ઞાનિક સંશોધન કેન્દ્રોમાંના એકને મજબૂત બનાવવામાં ફાળો આપ્યો. 1947માં, તેમણે પાવર એન્જિનિયરિંગ વિભાગની સ્થાપ્નાનો પાયો મૂક્યો, તેઓ ઊંડાણપૂર્વક સમજી ગયા કે સ્વતંત્ર ભારતની આર્થિક પ્રગતિ માટે એન્જિનિયરિંગ શિક્ષણ અને ટેકનોલોજીકલ ક્ષમતાઓ મહત્વપૂર્ણ રહેશે. નવીનતા એક મુખ્ય નીતિ ધ્યેય બને તે પહેલાં, તેઓ સમજી ગયા હતા કે વૈજ્ઞાનિક શ્રેષ્ઠતા અને ઔદ્યોગિક વિકાસ દેશની લાંબા ગાળાની તાકાત નક્કી કરશે.

સ્વતંત્રતા પછી, જ્યારે ડૉ. મુખર્જી ભારતના પ્રથમ ઉદ્યોગ અને પુરવઠા મંત્રી બન્યા, ત્યારે આ દ્રષ્ટિકોણને અમલમાં મૂકવામાં આવ્યો. શરૂઆતના વર્ષોમાં, નવા સ્વતંત્ર થયેલા દેશને ઔદ્યોગિક આધાર બનાવવાના ભયાવહ પડકારનો સામનો કરવો પડ્યો. ચિત્તરંજન લોકોમોટિવ વર્ક્સ અને સિંદરી ખાતર ફેક્ટરી જેવી સંસ્થાઓ ફક્ત ઉત્પાદન એકમો તરીકે જ નહીં પરંતુ તકનીકી યોગ્યતા અને આર્થિક આત્મનિર્ભરતા પ્રાપ્ત કરવાના ભારતના સંકલ્પના પ્રતીક તરીકે સ્થાપિત કરવામાં આવી હતી. ડૉ. મુખર્જી માટે, ઔદ્યોગિકીકરણ ક્યારેય પોતાનામાં એક અંત નહોતું; તે રાષ્ટ્રીય ક્ષમતા અને સામૂહિક આત્મવિશ્વાસમાં રોકાણ હતું.

જોકે, સંસ્થા બનાવવા માટે ફક્ત ભૌતિક માળખાગત સુવિધાઓ કે વહીવટી કાર્યક્ષમતા જ જરૂર નથી પડતી. તેમાં સહાનુભૂતિ, જાહેર સેવા અને નૈતિક જવાબદારીની ભાવના પણ જરૂરી છે. 1943ના બંગાળ દુષ્કાળ દરમિયાન ડૉ. મુખર્જીના ગુણો સ્પષ્ટપણે દેખાયા હતા, જ્યારે તેમણે 21 સદીની સૌથી મોટી માનવ દુર્ઘટનાથી પ્રભાવિત લોકો માટે મોટા પાયે રાહત કાર્યમાં પોતાને સમર્પિત કર્યા હતા. ભાગલા પછી, તેમણે વિસ્થાપિત લોકોના પુનર્વસન માટે વ્યાપકપણે કાર્ય કર્યું. . તેઓ સમજી શકતા હતા કે રાષ્ટ્રના પુનર્નિર્માણમાં સંસ્થાઓને ફરીથી ઊભી કરવાનું જેટલું જ મહત્વપૂર્ણ છે, એટલું જ લોકોના દુઃખને ઓછું કરીને તેમના ઘા પર મલમ લગાવવું પણ જરૂરી છે.

તેમનું જાહેર જીવન પણ ભારતના સાંસ્કૃતિક વારસા પ્રત્યે ઊંડી સમજ અને આદર દર્શાવે છે. મહાબોધિ સોસાયટી ઑફ ઈન્ડિયાના પ્રમુખ તરીકે, તેમણે બૌદ્ધ દેશો સાથે ભારતના સાંસ્કૃતિક અને આધ્યાત્મિક સંબંધોને મજબૂત બનાવવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી.

સભ્યતાવાદી રાજદ્વારીના કાયમી મહત્વને ઓળખીને, તેમણે બુદ્ધના મુખ્ય શિષ્યો – અર્હત સારીપુત્ર અને અર્હત મૌદ્ગલ્યયન – ના પવિત્ર અવશેષોનું ભારતમાં સ્વાગત કરવામાં સક્રિયપણે ભાગ લીધો હતો. આજે પણ, મંગોલિયા જેવા દેશો સાથે આ પવિત્ર અવશેષો શેર કરવાના ભારતના પ્રયાસો દર્શાવે છે કે સાંસ્કૃતિક વારસો આંતરરાષ્ટ્રીય સદ્ભાવનાને કેવી રીતે મજબૂત બનાવે છે અને ઐતિહાસિક સંબંધોને ગાઢ બનાવે છે.

સાહિત્ય અને વિદ્વતા પ્રત્યેની તેમની ચિંતા પણ એટલી જ સ્પષ્ટ હતી. તેમના પત્રોથી જાણવા મળે છે કે તેમણે વ્યક્તિગત કટોકટીના સમયમાં પ્રખ્યાત કવિ કાઝી નઝરુલ ઇસ્લામને કેવી રીતે મદદ કરી હતી. આવી ઘટનાઓ આપણને યાદ અપાવે છે કે જાહેર નેતૃત્વ ફક્ત મુખ્ય નીતિગત નિર્ણયો દ્વારા જ નહીં પરંતુ ઉદારતાના શાંત અને મૌન કાર્યો દ્વારા પણ માપવામાં આવે છે જે ભાગ્યે જ ધ્યાન બહાર આવે છે.

ડૉ. મુખર્જીએ બંધારણ સભામાં સંસ્થાકીય નિર્માણ માટે આ અભિગમને આગળ ધપાવ્યો. બંધારણની રચનાને “એક મહાન જવાબદારી” અને “એક ગંભીર અને પવિત્ર વિશ્વાસ” ગણાવતા, તેમણે બંધારણીય શાસન સાથે સંકળાયેલી નૈતિક જવાબદારીઓ પર ભાર મૂક્યો. તેમના શબ્દો આજે પણ ખૂબ જ સુસંગત છે. બંધારણની મજબૂતાઈ આખરે ફક્ત તેની લેખિત જોગવાઈઓ પર જ નહીં, પરંતુ સંસદની અખંડિતતા, જાહેર સંસ્થાઓની સ્વતંત્રતા, કાયદાના શાસન અને નાગરિકોની જવાબદારી પર પણ આધારિત છે. બંધારણીય લોકશાહી ત્યારે જ ખીલે છે જ્યારે સંસ્થાઓ પર જાહેર વિશ્વાસ હોય અને તેઓ પ્રામાણિકતા સાથે કાર્ય કરે.

ભારત વિકસિત રાષ્ટ્ર બનવા તરફ આગળ વધી રહ્યું છે, ત્યારે ડૉ. મુખર્જીનું વિઝન આપણને એક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાની યાદ અપાવે છે. માત્ર આર્થિક વિકાસ એ રાષ્ટ્રની પ્રગતિની ચાવી નથી. ટકાઉ વિકાસ માટે શિક્ષણ, વૈજ્ઞાનિક સંશોધન, તકનીકી નવીનતા, સાંસ્કૃતિક સંરક્ષણ અને જાહેર વિશ્વાસને પ્રેરિત કરતી સંસ્થાઓમાં સતત રોકાણની જરૂર હોય છે.

રસ્તાઓ, એરપોર્ટ અને કારખાનાઓ મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ જિજ્ઞાસાને પ્રોત્સાહન આપતી યુનિવર્સિટીઓ, જ્ઞાનનો વિસ્તાર કરતી પ્રયોગશાળાઓ, વારસાનું જતન કરતા સંગ્રહાલયો અને બંધારણીય મૂલ્યોનું રક્ષણ કરતી જાહેર સંસ્થાઓ પણ એટલા જ મહત્વપૂર્ણ છે.

સંસ્થાઓમાં એક નોંધપાત્ર ગુણવત્તા હોય છે: તેઓ સરકારો, રાજકીય ચળવળો અને પેઢીઓથી પણ વધુ ટકી રહે છે. તેઓ સંચિત જ્ઞાનને સાચવે છે, પરિવર્તન વચ્ચે સાતત્ય જાળવી રાખે છે અને સમાજને લાંબા ગાળાના રાષ્ટ્રીય લક્ષ્યો પ્રાપ્ત કરવામાં સક્ષમ બનાવે છે. નેતાઓ ઇતિહાસને આકાર આપી શકે છે, પરંતુ સંસ્થાઓ સભ્યતાને ટકાવી રાખે છે.

ડૉ. શ્યામા પ્રસાદ મુખર્જીના જાહેર જીવનનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ પાઠ આ જ છે. તેમનો વારસા માત્ર તેમણે સંભાળેલા પદો સુધી કે તેમણે ભાગ લીધેલા ચર્ચાઓ સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તેમની અટલ માન્યતામાં રહેલો છે કે મજબૂત સંસ્થાઓ રાષ્ટ્રની આકાંક્ષાઓની સાચી રક્ષક હોય છે.

જેમ જેમ ભારત પોતાની વિકાસ યાત્રામાં આગળ વધી રહ્યું છે, તેમ તેમ જ્ઞાન, વૈજ્ઞાનિક ચેતના, સાંસ્કૃતિક આત્મવિશ્વાસ અને સંવિધાનિક મૂલ્યોને પ્રોત્સાહન આપતી સંસ્થાઓને મજબૂત બનાવવી જ તેમના પ્રત્યેની સૌથી અર્થપૂર્ણ શ્રદ્ધાંજલિ હશે.

• ગજેન્દ્રસિંહ શેખાવત-  (લેખક કેન્દ્રીય સંસ્કૃતિ અને પર્યટન મંત્રી છે.)