વર્ષ 1451માં કુતબુદ્દીને વિશાળ તળાવનું ખોદકામ કરાવતાં પુષ્કળ કાંકરા નિકળ્યા એટલે નામ પડ્યું કાંકરીયા!

અમદાવાદનું હૃદય ગણાતું કાંકરિયા તળાવ માત્ર પર્યટન સ્થળ નથી, પણ શહેરના ભવ્ય ઈતિહાસનું પ્રતીક છે. આ વિસ્તારનું નામ ‘કાંકરિયા’ કેવી રીતે પડ્યું તે પાછળ રસપ્રદ ઐતિહાસિક કથાઓ અને દંતકથાઓ જોડાયેલી છે.

નગીનાવાડીનું નિર્માણ પણ સુલતાન કુતબુદ્દીન અહમદ શાહ દ્વારા ૧૫મી સદીમાં (૧૪૫૧માં) કરવામાં આવ્યું હતું.

આ રહ્યો કાંકરિયાના ઈતિહાસ અને તેના નામકરણ પરની લોકવાયકા

ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ: સુલતાન કુતબુદ્દીન અને હોજ-એ-કુતબ

કાંકરિયા તળાવનું નિર્માણ અમદાવાદના સુલતાન અહમદ શાહના પૌત્ર સુલતાન કુતબુદ્દીન અહમદ શાહ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. ઈતિહાસ મુજબ, આ તળાવનું કામ ૧૪૫૧ માં પૂર્ણ થયું હતું. તે સમયે આ તળાવનું સત્તાવાર નામ ‘હોજ-એ-કુતબ’ (કુતબુદ્દીનનું તળાવ) રાખવામાં આવ્યું હતું. તે ૩૪ બાજુઓ ધરાવતું બહુકોણીય તળાવ છે.

અમદાવાદના કાંકરિયા ઝૂમાં વન્યજીવોને ગરમીથી બચાવવા ખાસ વ્યવસ્થા ઉભી કરાઈ

‘કાંકરિયા’ નામ પડવા પાછળની મુખ્ય ૩ માન્યતાઓ

આ વિસ્તાર અને તળાવનું નામ ‘કાંકરિયા’ કેવી રીતે પડ્યું તેના વિશે ઇતિહાસકારોમાં ત્રણ મુખ્ય મતો પ્રવર્તે છે:

૧. ખોદકામ દરમિયાન નીકળેલા કાંકરા (સૌથી વધુ પ્રચલિત મત)

જ્યારે સુલતાન કુતબુદ્દીને આ વિશાળ તળાવનું ખોદકામ શરૂ કરાવ્યું, ત્યારે તે જમીનમાંથી પુષ્કળ પ્રમાણમાં ચૂનાના પથ્થરો અને કાંકરા નીકળ્યા હતા. આખી જગ્યા કાંકરાઓથી ભરાઈ ગઈ હોવાથી લોકો તેને ‘કાંકરિયા’ કહેવા લાગ્યા. ઇતિહાસકાર મગનલાલ વખતચંદ પણ આ મતને સમર્થન આપે છે.

૨. સુલતાનના પગમાં ખૂંપેલો કાંકરો

એક લોકવાયકા મુજબ, જ્યારે તળાવનું કામ ચાલતું હતું ત્યારે સુલતાન કુતબુદ્દીન નિરીક્ષણ કરવા માટે ત્યાં આવ્યા હતા. ચાલતા-ચાલતા તેમના પગમાં એક તીક્ષ્ણ કાંકરો ખૂંપ્યો અને તેમના મોઢામાંથી શબ્દ નીકળ્યો, “કેવો કાંકરો છે!” સુલતાનના આ ઉદગાર પરથી આ સ્થળનું નામ ‘કાંકરિયા’ પડી ગયું હોવાનું માનવામાં આવે છે.

૩. જૈન ધર્મ સાથે જોડાયેલી કથા (કનકાપુરી)

કેટલાક જૂના પુસ્તકોમાં એવો પણ ઉલ્લેખ મળે છે કે આ વિસ્તારમાં પ્રાચીન સમયમાં ‘કનકાપુરી’ નામનું ગામ કે વસાહત હતી. સમય જતાં અપભ્રંશ થઈને ‘કનકાપુરી’ માંથી ‘કાંકરિયા’ શબ્દ અસ્તિત્વમાં આવ્યો હોઈ શકે છે.

નગીના વાડીનો ઈતિહાસ

તળાવની મધ્યમાં આવેલો બગીચો ‘નગીના વાડી’ તરીકે ઓળખાય છે. ઉર્દૂ ભાષામાં ‘નગીના’ નો અર્થ થાય છે ‘રત્ન’. તળાવ જો એક વીંટી હોય તો તેની વચ્ચે આવેલો આ બગીચો રત્ન સમાન છે, તેથી તેને નગીના વાડી કહેવામાં આવે છે. મોગલ કાળ દરમિયાન જહાંગીર અને નૂરજહાં પણ આ સ્થળની મુલાકાતે આવતા હોવાના ઉલ્લેખો છે.

વર્ષો સુધી ઉપેક્ષિત રહ્યા બાદ, ૨૦૦૮માં તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વ હેઠળ ‘કાંકરિયા લેકફ્રન્ટ’ પ્રોજેક્ટ તૈયાર કરવામાં આવ્યો. આજે અહીં કિડ્સ સિટી, ટોય ટ્રેન (અટલ એક્સપ્રેસ), ઝૂ અને વોટર રાઈડ્સ જેવી સુવિધાઓ છે, જે તેને વિશ્વસ્તરીય પર્યટન સ્થળ બનાવે છે.

નિષ્કર્ષ: ભલે તેનું સત્તાવાર નામ ‘હોજ-એ-કુતબ’ હતું, પરંતુ લોકભાષામાં તેના ભૌગોલિક ગુણધર્મો (કાંકરા) ને કારણે તે ‘કાંકરિયા’ તરીકે અમર થઈ ગયું.