ભારત વિશ્વમાં દૂધ અને કઠોળનો સૌથી મોટો ઉત્પાદક દેશ છે

અને ફળો તેમજ શાકભાજીનો બીજો સૌથી મોટો ઉત્પાદક દેશ છે.

ખોરાકના બગાડથી ખાદ્ય નેતૃત્વ તરફ: શા માટે પ્રોસેસિંગ એ દક્ષિણ એશિયા માટે આગામી મોટી તક છે: ચિરાગ પાસવાન

જે નોકરીઓનું સર્જન કરે, ખેડૂતોની આવકમાં વધારો કરે અને પોષણના પરિણામોમાં સુધારો કરે.

દક્ષિણ એશિયા તેના ખાદ્ય પ્રણાલીની સફરમાં એક મહત્વપૂર્ણ વળાંક પર ઊભું છે. સમૃદ્ધ કૃષિ-જૈવવિવિધતા ધરાવતો એક નોંધપાત્ર કૃષિ પ્રદેશ હોવા છતાં, ખેતરથી લઈને ગ્રાહક સુધી પહોંચવાની પ્રક્રિયામાં હજુ પણ મોટા પ્રમાણમાં મૂલ્યનો નાશ થાય છે. આ ખેડૂતોની આવક, રોજગાર સર્જન અને પોષણ સુધારણા માટેની એક મોટી ગુમાવેલી તક સમાન છે.

ભારત આ વિરોધાભાસને પ્રતિબિંબિત કરે છે. FAOના જણાવ્યા અનુસાર, તે વિશ્વમાં દૂધ અને કઠોળનો સૌથી મોટો ઉત્પાદક દેશ છે, અને ફળો તેમજ શાકભાજીનો બીજો સૌથી મોટો ઉત્પાદક દેશ છે. તેમ છતાં લણણી પછીની હેન્ડલિંગ, સંગ્રહ, લોજિસ્ટિક્સ અને પ્રોસેસિંગમાં રહેલી ખામીઓને કારણે નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં ખોરાકનો બગાડ ચાલુ રહે છે, જે સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટ ગોલ્સ (SDGs) સહિતની વૈશ્વિક વિકાસ પ્રાથમિકતાઓ તરફની પ્રગતિને નબળી પાડે છે.

આ માત્ર બિનકાર્યક્ષમતા નથી — આ એક ગુમાવેલી તક છે. ગુમાવેલો ખોરાકનો દરેક ટન ખેડૂતો માટે ગુમાવેલી આવક, યુવાનો માટે ગુમાવેલી નોકરીઓ અને પરિવારો માટે ગુમાવેલું પોષણ દર્શાવે છે. આ નુકસાનને મૂલ્યમાં રૂપાંતરિત કરવું હવે પ્રાદેશિક પ્રાથમિકતા બનવી જોઈએ.

ખેતીમાં મૂલ્ય-વર્ધકના દ્વાર ખોલવા માટેખાદ્ય પ્રક્રિયાએ ચાવીરૂપ છે. તે ખેતરોને બજારો સાથે, ખેડૂતોને કંપનીઓ સાથે અને સ્થાનિક ઉત્પાદનને પ્રાદેશિક તેમજ વૈશ્વિક મૂડી શૃંખલાઓ સાથે જોડે છે — જે કૃષિ અને વ્યાપક આર્થિક પરિવર્તન વચ્ચેના સેતુ તરીકે કામ કરે છે.

જથ્થાથી મૂલ્ય તરફ પ્રયાણ

દાયકાઓથી, કૃષિ નીતિએ સ્વાભાવિક રીતે જ ઉત્પાદન વધારવા અને ખાદ્ય સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું છે. તે એજન્ડાએ ખાદ્ય સુરક્ષાના લાભો આપ્યા છે. પરંતુ આગામી તબક્કાએ મૂલ્ય નિર્માણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ – જે નોકરીઓનું સર્જન કરે, ખેડૂતોની આવકમાં વધારો કરે અને પોષણના પરિણામોમાં સુધારો કરે. ભારતમાં, કૃષિ ઉત્પાદનના માત્ર 17 ટકા જેટલા ભાગ પર જ પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે.

ક્ષેત્રની સંપૂર્ણ આર્થિક ક્ષમતાનો લાભ લેવા માટે વર્ષ 2030 સુધીમાં આ પ્રમાણ નોંધપાત્ર રીતે વધીને લગભગ 25 ટકા થવું જોઈએ. તે જ સમયે, લણણી પછીના નુકસાનને ઘટાડવું અને પ્રોસેસિંગ જોડાણોને મજબૂત કરવા એ અર્થતંત્રની અંદર વધુ મૂલ્ય જળવાઈ રહે તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે મહત્વપૂર્ણ રહેશે.

પ્રોસેસિંગ શેલ્ફ લાઇફ (ટકાઉપણું) વધારે છે, ખાદ્ય સુરક્ષામાં સુધારો કરે છે અને નવા સ્થાનિક તેમજ નિકાસ બજારો સુધી પહોંચ પ્રદાન કરે છે. વધુ મહત્વની વાત એ છે કે, તે ઉત્પાદક દેશોમાં રહેતા આર્થિક મૂલ્યના હિસ્સામાં વધારો કરે છે — જે ખેડૂતો, સાહસો અને ગ્રામીણ સમુદાયોને લાભ પહોંચાડે છે.

બજાર આધારિત મૂલ્ય શૃંખલાઓને આકાર આપવો

આ પરિવર્તન હાંસલ કરવા માટે મૂલ્ય શૃંખલામાં — ઉત્પાદન અને એકત્રીકરણથી લઈને પ્રોસેસિંગ, લોજિસ્ટિક્સ અને બજાર સુધીની પહોંચ સુધી — સમન્વયિત રોકાણની જરૂર પડશે. ગુણવત્તા, સલામતી,મૂળ સુધી પહોંચવાની ક્ષમતાઅને ખર્ચ-અસરકારકતા માટે ગ્રાહકોની બદલાતી માંગને પહોંચી વળવા માટે વધુ સંકલિત અભિગમ આવશ્યક બનશે.

દક્ષિણ એશિયાની સમૃદ્ધ કૃષિ-જૈવવિવિધતા ઉચ્ચ મૂલ્ય ધરાવતી પ્રોડક્ટ્સ માટે નોંધપાત્ર સંભાવનાઓ પ્રદાન કરે છે, ખાસ કરીને જ્યારે વૈશ્વિક માંગ વધુ વૈવિધ્યસભર, પૌષ્ટિક અને વિશિષ્ટ ખાદ્યપદાર્થો તરફ બદલાઈ રહી છે. તે જ સમયે, ડિજિટલ સોલ્યુશન્સ વધુને વધુ જટિલ વૈશ્વિક બજારોમાં ટ્રેસેબિલિટીને મજબૂત કરવા, ગુણવત્તાના ધોરણો સુધારવા અને સ્પર્ધાત્મકતા વધારવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે.

જાહેર રોકાણની ભૂમિકા મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ તેણે ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારીને વધુ ઉત્પ્રેરિત કરવી જોઈએ. જરૂરી રોકાણના સ્કેલને અનલૉક કરવા માટે વ્યવસાયિક વાતાવરણને મજબૂત બનાવવું, જોખમ ઘટાડવું અને અસરકારક જાહેર-ખાનગી સહયોગને સક્ષમ બનાવવો જરૂરી રહેશે.

ભારતે પ્રધાનમંત્રી કિસાન સંપદા યોજના, પ્રધાનમંત્રી ફોર્મલાઇઝેશન ઓફ માઇક્રો ફૂડ પ્રોસેસિંગ એન્ટરપ્રાઇઝિસ સ્કીમ અને ખાદ્ય પ્રક્રિયા ઉદ્યોગો માટેની પ્રોડક્શન લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવસ્કીમ જેવા ફ્લેગશિપ કાર્યક્રમો દ્વારા અગાઉથી જ મહત્વપૂર્ણ પગલાં લીધાં છે. આ પહેલો ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને મજબૂત બનાવી રહી છે, કોલ્ડ ચેઈનનો વિસ્તાર કરી રહી છે અને નાના તેમજ મધ્યમ સાહસોને ટેકો આપી રહી છે — જે વધુ ગતિશીલ અને સ્પર્ધાત્મક ક્ષેત્ર માટે પાયો નાખે છે.

એવી નોકરીઓ જ્યાં તેમની સૌથી વધુ જરૂર હોય

ફૂડ પ્રોસેસિંગ માત્ર આર્થિક કાર્યક્ષમતા વિશે જ નથી – તે આજીવિકા વિશે છે.

સમગ્ર દક્ષિણ એશિયામાં, લાખો યુવાનો દર વર્ષે કાર્યબળમાં પ્રવેશે છે, જ્યારે માત્ર કૃષિ ક્ષેત્ર જ આ વધતા શ્રમબળને સમાવી શકે તેમ નથી. ફૂડ પ્રોસેસિંગ આ માટે એક શક્તિશાળી ઉકેલ પ્રદાન કરે છે.

ઉત્પાદન કેન્દ્રોની નજીક ઉદ્યોગો સ્થાપીને, તે લોજિસ્ટિક્સ, પેકેજિંગ, ફૂડ ટેક્નોલોજી અને સંબંધિત સેવાઓમાં વિકેન્દ્રિત રોજગારીનું સર્જન કરે છે. તે સાહસિકતામાટેના માર્ગો પણ બનાવે છે, જે સૂક્ષ્મ અને નાના સાહસોને વિકાસ કરવા, ઔપચારિક બનવા અને આધુનિક મૂલ્ય શૃંખલાઓમાં સંકલિત થવા માટે સક્ષમ બનાવે છે.

આ તે જગ્યા છે જ્યાં આ ક્ષેત્રનું સાચું વચન રહેલું છે: માત્ર ખોરાકમાં મૂલ્ય ઉમેરવામાં જ નહીં, પરંતુ મોટા પાયે અર્થપૂર્ણ નોકરીઓનું સર્જન કરવામાં – ખાસ કરીને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં અને મહિલાઓ અને યુવાનો માટે.

બદલાતા વૈશ્વિક બજારમાં સ્પર્ધા કરવી

ભારતની પ્રોસેસ્ડ ફૂડ નિકાસમાં સતત વધારો થયો છે, જે વૈશ્વિક બજારોમાં તેની વિસ્તરતી ભૂમિકાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. નવા વેપાર કરારો બજારની તકો ઊભી કરે છે, તેથી હવે કાચા માલની નિકાસથી ઉચ્ચ-મૂલ્યવાળા પ્રોસેસ્ડ ઉત્પાદનોની નિકાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ.

વૈશ્વિક ગ્રાહકો વધુને વધુ એવા ખોરાકની શોધમાં છે જે સલામત, પૌષ્ટિક, ટ્રેસેબલ (શોધી શકાય તેવા) અને ટકાઉ રીતે ઉત્પાદિત થાય. આ ગુણવત્તા, ધોરણો અને નવીનતા પર વધુ મહત્વ આપે છે – એવા ક્ષેત્રો જ્યાં ભારત તેની ક્ષમતાઓને સતત મજબૂત બનાવી રહ્યું છે.

આ તકોનો સંપૂર્ણ લાભ લેવા માટે, ટેક્નોલોજી, ગુણવત્તાયુક્ત ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, ટ્રેસેબિલિટી સિસ્ટમ્સ અને બ્રાન્ડિંગમાં વધુ રોકાણો મહત્વપૂર્ણ રહેશે. વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક મૂલ્ય શૃંખલાઓનું નિર્માણ કરવાથી ઉત્પાદકો અને સાહસો મૂલ્યની સીડીમાં ઉપર જઈ શકશે અને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોમાં તેમની હાજરી વધારી શકશે.

મૂળમાં ટકાઉપણું

ખાદ્ય પ્રણાલીઓમાં પરિવર્તન લાવવાની પ્રક્રિયા ટકાઉ અને સ્થિતિસ્થાપક પણ હોવી જોઈએ.

જમીન, પાણી અને ઊર્જા સંસાધનો પરનું દબાણ ઘટાડવા માટે ખોરાકનો બગાડ ઓછો કરવો એ સૌથી અસરકારક રીતોમાંની એક છે. તે જ સમયે, બગાડમાંથી મૂલ્ય નિર્માણમાં ઇનોવેશન — કૃષિ આડપેદાશોને નવી પ્રોડક્ટ્સમાં પરિવર્તિત કરવાથી — પર્યાવરણીય અસરો ઘટાડવાની સાથે નવી આર્થિક તકો ઊભી થઈ રહી છે.

એક ટકાઉ ફૂડ પ્રોસેસિંગ ઇકોસિસ્ટમ તમામ આયામોમાં મૂલ્ય પ્રદાન કરે છે: વધુ સારા પોષણ પરિણામોને ટેકો આપવો, પર્યાવરણીય નુકસાન ઘટાડવું અને સમગ્ર મૂલ્ય શૃંખલામાં આવક તેમજ નોકરીની તકો વધારવી.

દક્ષિણ એશિયાના નેતૃત્વ માટેની એક તક

આ ક્ષણને જે બાબત અનન્ય બનાવે છે તે એ છે કે આ માત્ર એક દેશ વિશે નથી – આ એક આખા પ્રદેશના સાથે મળીને આગળ વધવા વિશે છે.

દક્ષિણ એશિયાના દેશો સમાન પડકારોનો સામનો કરી રહ્યા છે: વિખરાયેલી સપ્લાય ચેઈન, મર્યાદિત પ્રોસેસિંગ ક્ષમતા અને લણણી પછીનું ઊંચું નુકસાન. પરંતુ આ સહિયારી મર્યાદાઓ સહિયારા ઉકેલો માટેની તકો પણ ઊભી કરે છે.

‘સાઉથ એશિયન પોલિસી લીડરશિપ ફોર ઇમ્પ્રુવ્ડ ન્યુટ્રિશન એન્ડ ગ્રોથ’ (SAPLING) જેવા પ્રાદેશિક પ્લેટફોર્મ આ પરિવર્તનને પ્રેરિત કરવામાં મદદ કરી રહ્યા છે – સહયોગ, જ્ઞાનના આદાન-પ્રદાન અને રોકાણ માટે જગ્યા બનાવી રહ્યા છે જે કોઈ એક દેશ એકલો હાંસલ કરી શકતો નથી. ‘અનલૉકિંગ વેલ્યુ’ સંવાદ એ તે પ્રતિબદ્ધતાની સીધી અભિવ્યક્તિ છે: જે પ્રદેશભરના નીતિ નિર્માતાઓ, ઇનોવેટર્સ, ઉદ્યોગ અગ્રણીઓ અને વિકાસ ભાગીદારોને સાથે લાવીને એવા જોડાણો બનાવવા, જ્ઞાન વહેંચવા અને ભાગીદારી વિકસાવવા માટે કામ કરે છે જે તમામ માટે વધુ સારી નોકરીઓ અને વધુ સ્થિતિસ્થાપક ખાદ્ય પ્રણાલીઓમાં પરિણમે.

ભારત, ઉત્પાદન અને નીતિગત ઇનોવેશન બંનેમાં અગ્રેસર હોવાને કારણે, આ પ્રાદેશિક પરિવર્તનને આકાર આપવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવવાની છે.

નીતિઓનું અમલીકરણ

આપણી સમક્ષની પસંદગી સ્પષ્ટ છે. આપણે સપ્લાય ચેઈન દરમિયાન મૂલ્ય ગુમાવવાનું ચાલુ રાખી શકીએ છીએ અથવા આપણે આધુનિક, સંકલિત મૂલ્ય શૃંખલાઓ બનાવી શકીએ છીએ જે દરેક તબક્કે મૂલ્ય ઉત્પન્ન કરે અને મેળવે.

આપણે કાચી પેદાશોના નિકાસકાર તરીકે રહી શકીએ છીએ અથવા ઉચ્ચ મૂલ્ય ધરાવતી, ટકાઉ ખાદ્ય પ્રોડક્ટ્સમાં અગ્રેસર બની શકીએ છીએ.

આ માર્ગ ફૂડ પ્રોસેસિંગમાંથી પસાર થાય છે.

ખેતરોથી લઈને કંપનીઓ સુધી, અને સ્થાનિક બજારોથી વૈશ્વિક મૂડી શૃંખલાઓ સુધી, ખાદ્ય પ્રણાલીઓનું પરિવર્તન આ પ્રદેશના આર્થિક ભવિષ્યને વ્યાખ્યાયિત કરશે. નીતિ, રોકાણ અને ભાગીદારીના યોગ્ય મિશ્રણ સાથે, દક્ષિણ એશિયા ખોરાકના બગાડથી ખાદ્ય નેતૃત્વ તરફ આગળ વધી શકે છે.

આ જ ભાવના સાથે, ખાદ્ય પ્રક્રિયા ઉદ્યોગ મંત્રાલય આગામી સેપલિંગ (SAPLING) ઉચ્ચ સ્તરીય નીતિ સંવાદનું આયોજન કરવા માટે આતુર છે, જે દક્ષિણ એશિયામાં નોકરીઓનું સર્જન કરવા, રોકાણો વધારવા અને સ્થિતિસ્થાપક ખાદ્ય પ્રણાલીઓનું નિર્માણ કરવા માટેના ઉકેલોને આગળ વધારવા માટે સરકારો, વ્યવસાયો અને વર્લ્ડ બેંક ગ્રુપ સહિતના વિકાસ ભાગીદારોને એકસાથે લાવશે.