કોણ હતા ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતા ખામેની? કેમ ખુંચતા હતા અમેરિકા અને ઈઝરાયલને

આયાતોલ્લાહ અલી ખામેની: ઈરાનની સત્તાના સર્વોચ્ચ શિખર અને પશ્ચિમી દેશો માટે કેમ હતા સૌથી મોટો પડકાર?

ખામેનીએ મધ્ય પૂર્વમાં અમેરિકા અને ઈઝરાયલ વિરુદ્ધ સશસ્ત્ર જૂથોનું એક નેટવર્ક તૈયાર કર્યું હતું. જેમાં લેબનોનનું હિઝબુલ્લાહ, ગાઝાનું હમાસ, યમનના હૂથી બળવાખોરો (ત્રણ H- હિઝબુલ્લાહ, હમાસ, હૂથી) અને ઈરાકના શિયા જૂથોનો સમાવેશ થાય છે. 

તેહરાન: ઈરાનના ઈસ્લામિક શાસનના પાયાના પથ્થર ગણાતા આયાતોલ્લાહ અલી ખામેની ૧૯૮૯થી ઈરાનના ‘સુપ્રીમ લીડર’ (સર્વોચ્ચ નેતા) તરીકે બિરાજમાન હતા. ૧૯૭૯ની ઈસ્લામિક ક્રાંતિ પછી ખામેનીએ સત્તા સંભાળી હતી. તેઓ માત્ર રાજકીય નેતા જ નહીં, પરંતુ ઈરાનની સેના (IRGC), ન્યાયતંત્ર અને વિદેશ નીતિ પર સંપૂર્ણ નિયંત્રણ ધરાવતા સર્વોચ્ચ ધાર્મિક વડા પણ હતા.

કોણ હતા અલી ખામેની?

• ક્રાંતિકારી વારસો: ખામેની ૧૯૭૯ની ક્રાંતિના મુખ્ય ચહેરાઓમાંના એક હતા.

• સર્વોચ્ચ સત્તા: ઈરાનના બંધારણ મુજબ, રાષ્ટ્રપતિ કરતા પણ વધુ સત્તા સુપ્રીમ લીડર પાસે હોય છે. પરમાણુ કાર્યક્રમથી લઈને યુદ્ધ જાહેર કરવા સુધીના તમામ અંતિમ નિર્ણયો ખામેની જ લેતા હતા.

• લાંબો શાસનકાળ: તેઓ મધ્ય પૂર્વના સૌથી લાંબા સમય સુધી શાસન કરનાર નેતાઓમાંના એક રહ્યા.

અમેરિકા અને ઈઝરાયલને કેમ ‘ખુંચતા’ હતા ખામેની?

ખામેનીના શાસનકાળ દરમિયાન અમેરિકા અને ઈઝરાયલ સાથેના સંબંધો હંમેશા તણાવપૂર્ણ રહ્યા. તેના મુખ્ય ૪ કારણો નીચે મુજબ છે:

૧. ‘ગ્રેટ સેટન’ અને ‘ડેથ ટુ અમેરિકા’: ખામેની અમેરિકાને ‘ગ્રેટ સેટન’ (મોટો શેતાન) ગણાવતા હતા. તેમનું માનવું હતું કે મધ્ય પૂર્વમાં અમેરિકાની હાજરી એ મુસ્લિમ દેશોના શોષણ માટે છે. તેમણે હંમેશા પશ્ચિમી સંસ્કૃતિના પ્રભાવનો વિરોધ કર્યો.

૨. ઈઝરાયલના અસ્તિત્વનો વિરોધ: ખામેનીએ ઈઝરાયલને એક ‘કેન્સરની ગાંઠ’ ગણાવી હતી અને તેને નકશા પરથી ભૂંસી નાખવાની હાકલ અનેકવાર કરી હતી. તેઓ પેલેસ્ટાઈન મુદ્દે અત્યંત આક્રમક હતા, જેના કારણે ઈઝરાયલ તેમને પોતાના અસ્તિત્વ માટે સૌથી મોટો ખતરો માનતું હતું.

૩. ‘રેઝિસ્ટન્સ એક્સિસ’નું નિર્માણ: ખામેનીએ મધ્ય પૂર્વમાં અમેરિકા અને ઈઝરાયલ વિરુદ્ધ સશસ્ત્ર જૂથોનું એક નેટવર્ક તૈયાર કર્યું હતું. જેમાં લેબનોનનું હિઝબુલ્લાહ, ગાઝાનું હમાસ, યમનના હૂથી બળવાખોરો અને ઈરાકના શિયા જૂથોનો સમાવેશ થાય છે. આ જૂથો ઈરાનના સીધા ઈશારે કામ કરતા હોવાથી પશ્ચિમી દેશો માટે માથાનો દુખાવો બન્યા હતા.

૪. પરમાણુ કાર્યક્રમની જીદ: ખામેનીના નેતૃત્વમાં ઈરાને તેના પરમાણુ કાર્યક્રમને વેગ આપ્યો. અમેરિકા અને ઈઝરાયલને ડર હતો કે જો ઈરાન પરમાણુ બોમ્બ બનાવી લેશે, તો તે સમગ્ર મધ્ય પૂર્વનું સંતુલન બગાડી નાખશે. આ મુદ્દે ઈરાન પર દાયકાઓ સુધી આકરા આર્થિક પ્રતિબંધો લાદવામાં આવ્યા હોવા છતાં ખામેની ક્યારેય ઝૂક્યા નહીં.